Jak zrobić sobie zastrzyk? Poradnik do iniekcji podskórnych i domięśniowych


  • 30 wrz 2026

Jednym z najpopularniejszych sposobów przyjmowania terapii hormonalnej są zastrzyki wykonywane metodą domięśniową lub podskórną. Z tego poradnika dowiesz się, jak wybrać odpowiedni dla Ciebie zastrzyk, co należy do niego kupić, jak się przygotować do iniekcji i wreszcie – jak własnoręcznie ją wykonać.

Stworzyliśmy także serię materiałów wideo, w których pokazujemy, jak wykonać zastrzyki na sobie.

Jeśli szukasz poradnika do konkretnej metody, najlepiej jest przeskoczyć bezpośrednio do sekcji na temat iniekcji domięśniowej lub podskórnej.

Ilustracja tytułowa

Który rodzaj zastrzyku wybrać? Podskórny czy domięśniowy?

Zastosowanie domięśniowe jest podstawową metodą przyjmowania preparatów hormonalnych w zastrzykach i jedyną formą podania ujętą w zaleceniach producentów leków powszechnie przepisywanych w Polsce (Neofollin, Omnadren 250, Testosteronum Prolongatum, Nebido).

Jednocześnie wiele opublikowanych w ostatnich latach badań wskazuje, że metoda podskórna jest bezpieczna i zachowuje równą skuteczność123. Metodę podskórną preferują lub traktują jako równorzędną liczne poważane zachodnie organizacje i placówki medyczne zajmujące się opieką nad osobami transpłciowymi – m.in. Planned Parenthood, Fenway Health, Seattle Children's Clinic. Dotyczy to także amerykańskich platform internetowych świadczących usługi medyczne dla osób trans, np. Folx Health czy Plume Clinic. Preparaty stosowane w tych miejscach są identyczne z tymi stosowanymi w Polsce lub bardzo do nich podobne. Na tej podstawie uznajemy metodę podskórną za równorzędną domięśniowej. Dla wielu osób zastrzyki podskórne są łatwiejsze do wykonania oraz wiążą się z mniejszym bólem. Używa się do nich cieńszej i krótszej igły oraz są mniej skomplikowane technicznie, co może zmniejszać niepokój u osób, które boją się igieł lub zastrzyków.

Badania naukowe sugerują, że zastrzyki domięśniowe i podskórne nie różnią się wyraźnie pod względem dynamiki wchłaniania hormonów42:1 –uzyskiwane poziomy estradiolu lub testosteronu we krwi oraz czas działania preparatu są dla obu metod podobne. Jednocześnie uczulamy, że w przypadku stosowania zastrzyków absolutnie niezbędne jest aktywne monitorowanie swojej terapii i znalezienie odpowiednich dawek. Więcej piszemy o tym w działach o monitorowaniu feminizującej i maskulinizującej terapii hormonalnej.

Mimo zalet metody podskórnej, wiele osób nadal preferuje zastrzyki domięśniowe. Niektórym ta metoda daje większe poczucie pewności, u innych zastrzyki podskórne wiążą się ze specyficznym uczuciem dyskomfortu, którego nie odnajdują w zastrzykach domięśniowych.

Podsumowując, uważamy metody podskórną i domięśniową za równie wartościowe, a decyzję o sposobie wykonania zastrzyku traktujemy głównie jako kwestię Twojej preferencji i komfortu. Rekomendujemy przyjrzenie się obu metodom, a następnie podjęcie świadomej decyzji, która z nich jest dla Ciebie lepszą opcją.

Zastrzyk domięśniowy

Co będzie Ci potrzebne?

Przy wszystkich zastrzykach domięśniowych:

  • Twój lek w ampułce lub fiolce;
  • igła do iniekcji: między 0,8 a 1,1 mm średnicy i 40 mm długości;
  • strzykawka o pojemności większej niż jedna dawka Twojego preparatu; przykładowo: dla zastrzyku o objętości 0,2 ml potrzebujesz strzykawki 1 ml; dla zastrzyku o objętości 1 ml będziesz potrzebować strzykawki 2 ml;
  • gaziki;
  • płyn do dezynfekcji skóry i opcjonalnie płyn do odkażenia powierzchni;
  • pojemnik na odpady medyczne lub dowolny pojemnik z twardego plastiku;
  • plasterek na ranę po wkłuciu;
  • opcjonalnie rękawiczki jednorazowe.

Dodatkowo dla preparatów w jednorazowych szklanych ampułkach z odrywaną główką:

  • igła do nabierania – dowolna sięgająca do dna ampułki, najlepiej z filtrem.

Dodatkowo dla preparatów w fiolkach z gumową zatyczką:

  • igła do nabierania o średnicy 0,6 mm i długości 25 mm;
  • waciki nasączone alkoholem.

Większość z tych rzeczy powinna być dostępna w Twojej aptece. Na dłuższą metę, gdy znajdziesz już swoje preferowane igły i wypraktykujesz dokładną technikę, dużo lepiej jest się zaopatrywać w internetowej hurtowni medycznej – ceny pojedynczych produktów są nawet kilkukrotnie niższe, a kupując paczki po 100 sztuk, będziesz mieć spokój z zakupami na 2-4 lata.

Twój lek

Przed użyciem jakiegokolwiek preparatu należy poświęcić chwilę, aby zapoznać się z dołączoną ulotką. Jeśli ta została przez nieuwagę wyrzucona, pamiętaj, że ulotki leków są również dostępne online. Wyjątkowa jest sytuacja preparatu Neofollin, którego ulotka jest dostępna jedynie w języku czeskim – jej tłumaczenie można znaleźć tutaj.

Jako że producenci leków hormonalnych nie przewidują ich użycia w hormonalnej terapii zastępczej dla osób trans, nie znajdziesz w ulotce takiego wskazania ani rekomendowanego dawkowania. To powinno być przepisane przez endokrynologa, a najczęściej praktykowane sposoby dawkowania znajdziesz w naszych artykułach o feminizującej i maskulinizującej terapii hormonalnej.

Jeśli mimo to nie możesz znaleźć ulotki lub dany lek takiej nie posiada – dawka i skład preparatu powinny być dostępne również na jego etykiecie. Wszystkie przeznaczone do wstrzykiwania preparaty hormonalne na bazie oleju powinny być przechowywane w temperaturze pokojowej w suchym miejscu bez dostępu światła. Nie należy trzymać ich w lodówce.

Jeśli preparat zmienił kolor względem tego, jak wyglądał tuż po zakupie, lub widzisz w nim zanieczyszczenia, takie jak włosy lub drobinki, niestety lek nie nadaje się już do użycia – olej się zepsuł albo przestał być sterylny.

Jeżeli posiadasz preparat w fiolce wielokrotnego użytku (z gumową zatyczką), musisz szczególnie uważać na to, by przed każdym nabraniem odkazić jej zatyczkę, a także przebijać się przez nią w różnych miejscach, używając odpowiednio cienkiej igły, najlepiej 0,6 mm, lub specjalistycznej igły do nabierań z otworem bocznym. Chodzi o to, aby nie zniszczyć zatyczki i zachować sterylność preparatu w środku.

Igły

Do wykonania zastrzyku będziesz potrzebować dwóch igieł: jednej do nabierania leku oraz drugiej do samej iniekcji.

Nigdy nie wprowadzaj leku tą samą igłą, którą pobierasz go z fiolki czy ampułki. Przy nabieraniu możesz przypadkiem stępić ją o dno ampułki lub mogą w niej pozostać resztki szkła. Igły do pobierania są za grube na iniekcję domięśniową, bywa też, że nie mają one zaostrzonego zakończenia. Nie pobieraj też leku cieńszą igłą do iniekcji – hormony najczęściej rozpuszczone są w gęstym oleju i pobieranie ich cienką igłą może być trudne i będzie bardzo długo trwało, a także może wiązać się z trudnościami w nabraniu potrzebnej ilości leku z ampułki.

Igła do pobierania leku

  • W przypadku jednorazowej szklanej ampułki z odrywaną główką używamy dowolnej igły z tępym końcem. Ewentualnie może być to jakakolwiek inna igła o długości wystarczającej na sięgnięcie do dna ampułki – zazwyczaj igła do iniekcji domięśniowej wystarczy. Najlepiej jednak, żeby była to igła z filtrem, a te zawsze są tępe. To ważne, gdyż taka konstrukcja zapobiega nabieraniu mikroskopijnych odłamków szkła – medycyna dysponuje znikomą wiedzą na temat ich długofalowego oddziaływania na ciało, ale badania pokazują, że definitywnie znajdują się one w preparatach nabieranych z ampułek bez filtra.5
  • W przypadku fiolki jednorazowej z gumowym koreczkiem (np. takiej jak w preparacie Nebido) możemy użyć dowolnej ostro zakończonej igły o średnicy poniżej 1,1 mm.
  • W przypadku fiolki wielorazowego użytku z gumowym koreczkiem najlepiej użyć igły z otworem bocznym – dzięki temu unikniesz zostawiania dziur w gumie. Ewentualnie można użyć cienkiej igły o średnicy 0,6 mm i uważać, by za każdym razem wkłuwać się w inne miejsce na gumowej zatyczce.

Igła do iniekcji domięśniowej

  • Do samych wkłuć używamy najczęściej igieł o średnicy 0,8 mm, 0,9 mm lub 1,1 mm. Cieńsze warianty są mniej bolesne i mogą wyglądać mniej niepokojąco, ale trzeba pamiętać, że wymagają większej siły podczas wprowadzania preparatu, a dodatkowo wiążą się z większym ryzykiem złamania igły w ciele – jest ono raczej niewielkie, ale wzrasta wraz ze spadkiem średnicy igły.
  • Długość igły dobieramy w zależności od miejsca iniekcji, tak by sięgnąć mięśnia – najczęściej wybierana jest igła o długości 40 mm.

Strzykawka

  • Najważniejszą rzeczą, na którą musimy zwrócić uwagę, jest jej pojemność. Dobieramy ją w zależności od ilości leku.
  • Potrzebujesz strzykawki, która będzie mieć odrobinę większą objętość niż dawka leków, którą nabierasz, ale też nie powinna być za duża. Przykładowo: jeśli mamy wykonać zastrzyk z 1 ml leku, dobieramy strzykawkę 2 ml, jeśli z 4 ml leku – strzykawkę 5 ml itd. Nie używamy strzykawki 5 ml, mając preparat o objętości 1 ml.

Dawka leku, którą możemy podać podczas jednego wstrzyknięcia przy pomocy iniekcji domięśniowej, zależy od mięśnia, w który wykonywany jest zastrzyk. Zwróć uwagę na oznaczenia tych wartości w sekcji o metodach wykonywania zastrzyku.

Środki odkażające, plastry, gaziki i pojemnik na odpady

  • Najważniejszy jest tu środek odkażający do skóry. Różne warianty są łatwo dostępne w aptekach. Alternatywą mogą być oddzielnie pakowane gaziki nasączone alkoholem, ale pamiętaj, że poza miejscem wkłucia musisz też odkazić całe ręce.
  • Istotny jest również pojemnik na odpady medyczne, które powstaną wskutek wykonywanych przez Ciebie zastrzyków. Odpadem medycznym jest każdy przedmiot, strzykawka, gaziki, które dotykały miejsca wkłucia itp. Celem takiego pojemnika jest ochrona zarówno Ciebie, jak i osób, które będą utylizować te odpady, przed przypadkowym ukłuciem się otwartą igłą oraz kontaktem z Twoją krwią. W niektórych aptekach i hurtowniach medycznych znajdziesz profesjonalne pojemniki – są one dość drogie, więc zamiast nich można zastosować każdy pojemnik z twardego plastiku (czyli takiego, którego igła nie będzie w stanie przebić nawet przy zgniataniu pojemnika).
  • Nie wyrzucaj igieł, strzykawek i ampułek do zwykłych śmieci – po wypełnieniu pojemnika zanieś go do najbliższego punktu selektywnego zbierania odpadów komunalnych (PSZOK). Możesz spróbować też oddać go w aptece lub przychodni.
  • Dodatkowo mogą Ci się także przydać rzeczy do tamowania krwi po iniekcji – gaziki jałowe do przyłożenia na miejsce zastrzyku i/lub plasterki. Mogą to być najzwyklejsze gaziki i plastry, nie ma tutaj specjalnych wymagań.
  • Jeśli masz możliwość, dobrze jest też zadbać o dodatkowe warstwy sterylności – używać rękawiczek jednorazowych (mimo że będziesz myć ręce) i płynu do odkażania powierzchni (mimo że nie będziesz odkładać otwartych strzykawek na blat). Nie są to elementy absolutnie niezbędne do wykonania iniekcji, ale są one kolejnymi zabezpieczeniami, które będę Cię chronić, jeżeli zdarzy Ci się coś przeoczyć.

Wykonanie zastrzyku domięśniowego

Poniżej znajdziesz opis tego, jak nabrać preparat z fiolki lub ampułki, jak przygotować się do zastrzyku i jak wykonać samą iniekcję.

Pamiętaj, że źle wykonany zastrzyk może prowadzić do niebezpiecznych urazów lub zakażeń, dlatego przed rozpoczęciem przygotowań do iniekcji zapoznaj się dokładnie z tymi wytycznymi. Wracaj do nich zawsze, gdy nie masz pewności, czy dobrze pamiętasz procedurę.

Po zapoznaniu się z zasadami wyznaczania miejsca i techniki wkłucia oraz zaleceniami dotyczącymi sterylności zabiegu większość osób jest w stanie wykonywać bezpieczne zastrzyki. Należy natomiast pamiętać, że tekst ten nie stanowi profesjonalnego przeszkolenia – najbezpieczniejszą opcją zawsze będzie udanie się na zastrzyk do przychodni. Piszemy to jednak z pełną świadomością, że większość osób będzie wykonywać iniekcje samodzielnie ze względu na wygodę długofalowej terapii czy zagrożenie odmową wykonania zabiegu.

W przypadku leku Nebido z racji wysokiej objętości przyjmowanej substancji odradzamy samodzielne wykonywanie zastrzyku. Zastrzyk Nebido powinien być zawsze wykonywany przez odpowiednio przeszkoloną osobę – najlepiej poprosić o iniekcję w przychodni, ale można zwrócić się także do bliskiej osoby, która dokładnie zapoznała się z poradnikiem.

Nabieranie preparatu

Nabieranie z ampułki

Poniżej znajdziesz nasz wideoporadnik pokazujący, jak otworzyć ampułkę i nabrać z niej preparat. Uważamy, że ta forma pozwala na najłatwiejsze zaprezentowanie, jak to robić, ale poniżej znajdziesz też wersję tekstową poradnika.

Wideoporadnik: nabieranie preparatu z ampułki

Opis nabierania preparatu z ampułki

Otwieranie:

  1. Umyj dokładnie ręce wodą z mydłem i zdezynfekuj je.
  2. Zanim otworzysz ampułkę, w pierwszej kolejności upewnij się, że cały preparat znajduje się w jej dolnej części. Jeśli widzisz płyn w główce ampułki, wykonaj nią kilka okrężnych ruchów albo stuknij kilka razy w górną część szyjki tak, żeby płyn przepłynął na dół.
  3. Aby otworzyć ampułkę, musisz zlokalizować dwa oznaczenia – pierwsze z nich to cienka linia na przewężeniu ampułki. W tym miejscu jej główka odłamie się od części zawierającej płyn. Drugim oznaczenie jest kropka powyżej linii – to miejsce, gdzie należy przyłożyć siłę, by odłamać główkę.
  4. Aby osłabić szkło przed otwarciem ampułki, należy kilkakrotnie popukać paznokciem w miejscu przeznaczonym do ułamania. Jeżeli boisz się skaleczenia, możesz użyć gazika, żeby zabezpieczyć palce dłoni, którą odłamujesz główkę.
  5. Jedną ręką chwyć dolną część ampułki. Drugą ręką złap główkę ampułki między palec wskazujący i kciuk, tak żeby dociskać kropkę kciukiem. Stanowczym ruchem pociągnij główkę w tył, od ciebie, tak aby się złamała – powinna łatwo pęknąć na linii. Główkę ampułki możesz wyrzucić do pojemnika na odpady, a resztę odstawić na stół.

Pobieranie preparatu:

  1. Otwórz opakowanie strzykawki i wyjmij ją, tak aby nie dotknąć jej zaworu. Nigdy nie odkładaj strzykawki z odkrytym zaworem na stół, w ten sposób iniekcja może stać się niesterylna!
  2. Otwórz opakowanie z igłą do nabierania i podłącz ją do strzykawki.
  3. Zdejmij zabezpieczenie igły, trzymając jedną ręką za podstawę igły, a drugą ściągając od siebie plastikową osłonkę. Ostrożnie włóż igłę do ampułki i zacznij odciągać tłok.
  4. Jeśli bazą Twojego preparatu jest gęstszy olej, może być to dość powolny proces. Docierając do końca nabierania, dobrze jest przechylić ampułkę, tak by wybrać jak najwięcej preparatu z jej dna.
  5. Wyjmij igłę z ampułki i bez zakładania zabezpieczenia zdejmij z niej igłę. Wyrzuć igłę do pojemnika na odpady.
  6. Załóż na strzykawkę igłę do iniekcji. Teraz możesz bezpiecznie odłożyć strzykawkę z igłą na stół, lecz pamiętaj, że nie może tam zostać dłużej niż kilka minut z powodu ryzyka wycieknięcia preparatu oraz utraty sterylności.

Nabieranie z fiolki

Poniżej znajdziesz nasz wideoporadnik pokazujący, jak nabrać preparat z fiolki i zadbać o długotrwałą sterylność fiolek wielokrotnego użytku. Uważamy, że to najłatwiejsza metoda pokazania, jak to robić, ale poniżej znajdziesz też wersję tekstową poradnika.

Wideoporadnik: Nabieranie preparatu z fiolki

Opis nabierania preparatu z fiolki
  1. Umyj dokładnie ręce wodą z mydłem i zdezynfekuj je.
  2. Nowa fiolka będzie zabezpieczona plastikową lub metalową zatyczką – zdejmij ją z fiolki.
  3. Przetrzyj wierzch gumowego korka gazikiem z alkoholem lub spryskaj go np. Octeniseptem. Rób to za każdym razem, gdy przygotowujesz się do zastrzyku.
  4. Używaj tylko produktów do odkażania powierzchni lub wacików z alkoholem 70% – perfumowane odkażacze do rąk, alkohole przeznaczone do spożycia albo spirytus do zastosowań niemedycznych są bardziej niebezpieczne niż nieodkażanie fiolki.
  5. Otwórz opakowanie strzykawki i wyjmij ją, tak aby nie dotknąć jej zaworu. Nigdy nie odkładaj strzykawki z odkrytym zaworem na stół, w ten sposób iniekcja może stać się niesterylna!
  6. Otwórz opakowanie z igłą do nabierania i podłącz ją do strzykawki.
  7. Zdejmij zabezpieczenie igły i odciągając tłok, naciągnij do strzykawki objętość powietrza równą dawce Twojego leku.
  8. Włóż igłę do fiolki, przebijając się przez korek. Przy fiolce wielorazowego użytku staraj się nie wkłuwać wielokrotnie w to samo miejsce na korku.
  9. Wtłocz powietrze do wnętrza fiolki w części niezawierającej płynu i obróć ją do góry nogami, tak żeby koniec igły był wewnątrz płynu. Zacznij odciągać tłok i nabierać preparat do strzykawki. Jeżeli bazą preparatu jest gęstszy olej, może być to dość powolny proces.
  10. Tuż przed nabraniem pełnej dawki, odwróć z powrotem fiolkę i wysuń igłę z fiolki. Odciągnij tłoczek jeszcze trochę, tak by wyciągnąć płyn z igły do strzykawki.
  11. Bez zakładania zabezpieczenia zdejmij igłę ze strzykawki. Wyrzuć igłę do pojemnika na odpady.
  12. Załóż na strzykawkę igłę do iniekcji. Teraz możesz bezpiecznie odłożyć strzykawkę z igłą na stół, lecz pamiętaj, że nie może tam zostać dłużej niż kilka minut z powodu ryzyka wycieknięcia preparatu oraz utraty sterylności.

Wyznaczanie miejsca wkłucia domięśniowego

Mięśnie, w które wykonuje się zastrzyki domięśniowe, to mięsień czworogłowy uda, mięsień naramienny oraz mięsień pośladkowy średni.

Zdecydowanie polecamy mięsień czworogłowy uda, jako że w tym miejscu najprościej wykonać iniekcję samodzielnie z najmniejszą liczbą możliwych efektów ubocznych.

Mięsień czworogłowy uda

Maksymalnie 5 ml leku6.

Miejsce zastrzyku można zlokalizować na parę prostych sposobów.

Jednym z nich jest metoda dłoni. W pozycji siedzącej złap się za zewnętrzną stronę uda w dwóch miejscach w taki sposób, żeby Twoje kciuki kierowały się ku sobie i leżały na grzbiecie uda. Pozostałe palce powinny równolegle do siebie opadać po zewnętrznym boku uda, wyznaczając razem z kciukami prostokątny obszar. Następnie przesuń jedną dłoń tak, aby jej mały palec był ponad kolanem, a drugą dłoń tak, aby jej mały palec był poniżej pachwiny. Obszar między palcami jest bezpieczny do wkłucia.

Ilustracja metody

Ilustracja metody dłoni

Drugim z nich jest metoda prostokątów. W pozycji siedzącej popatrz na swoje udo i wyobraź sobie siatkę 9 prostokątów, którą nakładasz na widoczną część uda. Z kolumny po zewnętrznej stronie uda wybierz środkowy prostokąt – to jest obszar bezpieczny do wkłucia.

Ilustracja metody

Ilustracja metody prostokątów

Mięsień naramienny

Maksymalnie 1 ml leku6:1.

Ze względu na trudny dostęp do tego obszaru oraz niemożność poruszania ręką, w którą się wkłuwamy, całkowicie odradzamy tę metodę przy samodzielnym wykonywaniu zastrzyku. Jeśli zastrzyk może Ci wykonać osoba trzecia, to ta metoda jest akceptowalna.

Wstrzyknięcie wykonuje się po zewnętrznej stronie rozluźnionego ramienia (nie powinno być skręcone), na szerokości 2-3 palców poniżej wyrostka barkowego łopatki. Wkłucie zbyt nisko, w środkową i dolną część ramienia, może uszkodzić nerw promieniowy. Z tego powodu nawet osobom trzecim, ale niedoświadczonym w wykonywaniu iniekcji, odradza się wykonywanie zastrzyków domięśniowych w to miejsce.

Ilustracja metody

Ilustracja metody iniekcji w mięsień naramienny

Mięsień pośladkowy średni

Maksymalnie 2,5 ml leku6:2.

Przy iniekcjach w mięsień pośladkowy średni zdecydowanie zaleca się, by pierwsze zastrzyki wykonała odpowiednio przeszkolona osoba, ponieważ poprawne zlokalizowanie miejsca wkłucia jest trudne.

Leżąc na boku, zegnij w kolanie nogę, w którą będziesz robić zastrzyk. Poproś drugą osobę, by położyła dłoń na krętarzu wielkim – wystającej górnej części kości udowej. Dłoń powinna być przeciwna do nogi, która jest ugięta (lewa dłoń przy prawej nodze, prawa dłoń przy lewej nodze), palce powinny być skierowane w stronę głowy. Palec wskazujący należy umieścić na kolcu biodrowym przednim górnym, a następnie odsunąć palec środkowy wzdłuż grzebienia kości biodrowej do tyłu, aż oba palce utworzą trójkąt. Zastrzyki należy wykonywać w środek trójkąta.

Ilustracja metody

Ilustracja metody iniekcji w mięsień pośladkowy średni

Zwróć uwagę, że mięsień pośladkowy średni to nie to samo, co powszechnie uważa się za „pośladek" – o zastrzykach w to miejsce, czyli mięsień pośladkowy wielki, piszemy poniżej.

A co z zastrzykami w pośladek, czyli mięsień pośladkowy wielki?

Samodzielne wykonywanie zastrzyków w mięsień pośladkowy wielki nie jest bezpieczne.

W polskiej praktyce pielęgniarskiej przyjęło się wykonywanie zastrzyków domięśniowych w mięsień pośladkowy wielki. Również w społeczności osób trans była to niegdyś najpopularniejsza metoda, choć na szczęście to się szybko zmienia na rzecz bezpieczniejszych sposobów.

Wykonane niewłaściwie zastrzyki w mięsień pośladkowy wielki grożą uszkodzeniem nerwu kulszowego. Takie uszkodzenie prowadzi do czasowej lub trwałej utraty czucia w obrębie stopy, paraliżu nogi czy przewlekłego bólu. Tradycyjna metoda „dzielenia pośladka na 4 kwadraty" nie zapobiega temu urazowi we wszystkich przypadkach78.

W niektórych współczesnych wytycznych oraz poradnikach pielęgniarskich odradza się to miejsce wykonywania iniekcji nawet przez osoby profesjonalne910. Wiąże się ono z największym ryzykiem zajścia efektów niepożądanych i ta metoda jest coraz częściej traktowana jako przestarzała. Istnieją alternatywy pozbawione jej wad, a zarazem mające jej wszelkie zalety, do których należy m.in. powszechne przekonanie, że mięsień pośladkowy wielki może przyjąć największą objętość iniekcji. Jednakże mięsień czworogłowy uda może przyjąć wystarczającą objętość wszystkich preparatów używanych w terapiach hormonalnych osób transpłciowych, dlatego polecamy to miejsce do samodzielnego wykonywania zastrzyków.

We wspomnianych w pierwszych akapitach tego artykułu wytycznych dotyczących zastrzyków domowych nie zaleca się tej metody, a część z nich jasno przed nią przestrzega. Dotyczy to także zastrzyków wykonywanych przez osobę trzecią, a nie tylko wykonywanych samodzielnie.

Z tych powodów całkowicie odradzamy tę metodę i nie będziemy jej prezentować w tym dziale. Jeśli nie możesz wykonać zastrzyków żadną z powyższych metod, zalecamy udanie się do przychodni.

Wykonanie iniekcji domięśniowej

Poniżej znajdziesz nasz wideoporadnik pokazujący, jak wykonać zastrzyk domięśniowy. Uważamy, że to najłatwiejsza metoda pokazania, jak to robić, ale poniżej znajdziesz też wersję tekstową poradnika.

Wideoporadnik: Wykonanie zastrzyku domięśniowego

Opis wykonania zastrzyku domięśniowego

Przed wykonaniem zastrzyku wybierz odpowiednie miejsce iniekcji.

  1. Umyj dokładnie ręce wodą z mydłem i zdezynfekuj je.
  2. Przygotuj odpowiednią ilość leku, zgodnie ze zleceniem lekarza (np. 1 ampułka 1 ml), oraz potrzebny sprzęt.
  3. Nabierz preparat z ampułki lub fiolki (szczegóły w odpowiedniej sekcji).
  4. Wybierz konkretny punkt do wkłucia – lepiej teraz, niż trzymając strzykawkę w rękach. Kiedy go znajdziesz, odkaź go wacikiem nasączonym alkoholem. Pozwól wyparować preparatowi do odkażania – wkłucia w mokrą skórę są nieco bardziej bolesne, a także nie należy wprowadzać alkoholu do wkłucia.
  5. Przygotuj się do wkłucia. To może być najtrudniejszy moment, więc weź głęboki oddech i zbierz siły. Niektóre osoby lubią puścić sobie muzykę lub rozmawiać, robiąc zastrzyk.
  6. Zdejmij zabezpieczenie z igły. Przed wkłuciem nie odkładaj już strzykawki na stół i uważaj, by nie dotknąć igły.
  7. Lekko naciśnij tłok, aby wypuścić całe powietrze (aż zobaczysz kropelkę na igle).
  8. Oprzyj jedną dłoń obok miejsca wkłucia, a w drugiej przytrzymaj strzykawkę tak, jak Ci wygodnie – ważne, żeby czuć pewność chwytu. Rozluźnij mięsień, w który będziesz się wkłuwać. Możesz naciągnąć delikatnie skórę, zmniejsza to ból przy wkłuciu. Wkłucie robimy prostopadle do powierzchni skóry.
  9. Nie wkłuwaj się, dociskając igłę do skóry. Zrób to jednym, stanowczym ruchem, z lekkiego rozpędu. Zbierz się w sobie i po prostu to zrób.
  10. Aby dotrzeć do mięśnia, wkłuwamy się na około trzy czwarte długości igły. W trakcie wkłuwania możesz poczuć delikatny opór, szczególnie gdy igła dotrze do mięśnia.
  11. Nie ma nic dziwnego w tym, że w trakcie poczujesz niewielki ból, ucisk lub dyskomfort. Możesz także zauważyć drobne drgania mięśni. Żadna z tych rzeczy nie oznacza, że należy przerwać zastrzyk.
  12. Po dotarciu na odpowiednią głębokość możesz chwilę odetchnąć – najtrudniejsze za Tobą. Jednocześnie staraj się nie ruszać igłą w ciele i nie zwlekać z wprowadzeniem leku.
  13. Ułóż palce na tłoku, drugą ręką nadal pilnując, żeby igła nie ruszała się w ciele.
  14. Teraz wykonaj aspirację: odciągnij delikatnie tłoczek i zaczekaj około 10 sekund. Sprawdź, czy w plastikowej części igły lub strzykawce nie pojawiła się odrobina krwi. Jeśli nie widzisz krwi w strzykawce, możesz puścić tłok i kontynuować. Jeśli ją zobaczysz, wycofaj się z wkłucia, zdejmij igłę ze strzykawki i powtórz wszystkie kroki opisane w tym materiale, robiąc zastrzyk w innym miejscu.
  15. Zacznij wprowadzać preparat. W zależności od temperatury płynu i cech Twojego mięśnia, być może trzeba będzie włożyć w to trochę siły. Lek wprowadzaj z prędkością nie większą niż 0,1 mililitra na sekundę. W tym momencie także możesz poczuć delikatny ucisk bądź ból – zazwyczaj dobrym pomysłem jest zrobić wtedy krótką przerwę i po chwili kontynuować.
  16. Po wprowadzeniu całej dawki poczekaj 2-3 sekundy, a następnie jednym gładkim ruchem wyjmij igłę z ciała.
  17. Wyrzuć strzykawkę razem z igłą do pojemnika na odpady medyczne, nie zakładaj zabezpieczenia na igłę. Prędzej ukłujesz się, robiąc to, niż wyrzucając niezabezpieczoną igłę.
  18. Możesz zauważyć, że z miejsca wkłucia wycieka trochę krwi. Przyłóż do niego gazik na 10 sekund, by zatrzymać krwawienie. Możesz także zabezpieczyć miejsce wkłucia plastrem. Wyrzuć gazik oraz strzykawkę razem z igłą do pojemnika na odpady. Nie przejmuj się, jeśli zobaczysz wyciekający lek – wytrzyj go podobnie jak krew. Większość dawki trafiła na swoje miejsce i definitywnie nie jest to powód, by powtarzać zastrzyk.

Iniekcja domięśniowa w przychodni

W celu wykonania zastrzyku przez pracownika medycznego (najczęściej będzie to pielęgniarka lub ratownik medyczny), należy udać się do gabinetu zabiegowego w przychodni lub szpitalu. Poza lekiem należy mieć ze sobą skierowanie na zastrzyk z konkretną nazwą preparatu i dawką. Wszystkie gabinety zabiegowe i ambulatoria powinny przyjąć pacjenta z ważnym skierowaniem. W razie problemów możesz poprosić o odmowę na piśmie wraz z datą oraz imieniem i nazwiskiem pracownika. Często taka prośba wystarczy, żeby przekonać personel medyczny do wykonania zastrzyku.

Z odpowiednim skierowaniem (lekarz może je wystawić również na wizycie prywatnej, można go o to poprosić) zastrzyk można wykonać bezpłatnie u pielęgniarki POZ w ramach NFZ. W innym wypadku za usługę trzeba będzie zapłacić ok. 10-30 zł.

Zastrzyki podskórne

Czego będziesz potrzebować?

Do wszystkich zastrzyków podskórnych:

  • twój lek w ampułce lub fiolce;
  • strzykawka o pojemności większej niż jedna dawka Twojego preparatu; przykładowo: dla zastrzyku o objętości 0,2 ml potrzebujesz strzykawki 1ml, dla zastrzyku o objętości 1 ml będziesz potrzebować strzykawki 2ml;
  • igła do iniekcji do iniekcji podskórnej między 0,5 a 0,6 mm średnicy i 16 a 25 mm długości;
  • gaziki jałowe;
  • płyn lub wacik do dezynfekcji skóry i opcjonalnie płyn do odkażenia powierzchni;
  • pojemnik na odpady medyczne lub dowolny pojemnik z twardego plastiku;
  • opcjonalnie rękawiczki jednorazowe.

Dodatkowo dla preparatów w ampułce:

  • igła do nabierania, dowolna z tępym końcem, najlepiej z filtrem.

Dodatkowo dla preparatów w fiolce:

  • igła do nabierania z otworem bocznym do nabierań lub cienka igła o średnicy 0,6 mm i długości 25 mm (identyczna do tej do iniekcji);
  • waciki nasączone alkoholem.

W przypadku wariantów podskórnych możliwość wykonania kilku pierwszych zastrzyków w przychodni jest ograniczona, ponieważ taka metoda nie została opisana w ulotce – pielęgniarka lub ratownik medyczny najczęściej nie będą skłonni do wykorzystania sposobów podania leku, który nie został w niej wskazany. Z tego względu, jeśli nie znamy przeszkolonej osoby, która pokazałaby nam, jak wykonać zastrzyk, pozostaje jedynie opcja wzorowania się na nagraniach z Internetu. Zastrzyki podskórne są jednak dużo łatwiejsze do wykonania niż domięśniowe, więc nie musi to stanowić znaczącej trudności.

Zastrzyki podskórne podaje się w zewnętrzną stronę uda, ramię lub w brzuch. Wkłucie jest znacznie mniej głębokie niż przy zastrzykach domięśniowych, więc poprawnie wykonane nie niesie ryzyka trafienia w nerw lub żyłę.

Twój lek

Przed użyciem jakiegokolwiek preparatu należy poświęcić chwilę, aby zapoznać się z dołączoną ulotką. Jeśli ta została przez nieuwagę wyrzucona, pamiętaj, że ulotki leków są również dostępne online. Wyjątkowa jest sytuacja preparatu Neofollin, którego ulotka jest dostępna jedynie w języku czeskim – jej tłumaczenie można znaleźć tutaj. Jako że producenci leków hormonalnych nie przewidują ich użycia w hormonalnej terapii zastępczej dla osób trans, nie znajdziesz w ulotce takiego wskazania ani rekomendowanego dawkowania. To powinno być przepisane przez endokrynologa, a najczęściej praktykowane sposoby dawkowania znajdziesz w naszych artykułach o feminizującej i maskulinizującej terapii hormonalnej.

Jeśli mimo to nie możesz znaleźć ulotki lub dany lek takiej nie posiada – dawka i skład preparatu powinny być dostępne również na jego etykiecie. Wszystkie przeznaczone do wstrzykiwania preparaty hormonalne na bazie oleju powinny być przechowywane w temperaturze pokojowej w suchym miejscu bez dostępu światła.

Jeśli preparat zmienił kolor względem tego, jak wyglądał tuż po zakupie, lub widzisz w nim zanieczyszczenia, takie jak włosy lub drobinki, niestety lek nie nadaje się już do użycia – olej się zepsuł albo przestał być sterylny.

Jeżeli posiadasz preparat w fiolce wielokrotnego użytku, musisz szczególnie uważać na to, by przed każdym nabraniem odkazić jej zatyczkę, a także przebijać się przez nią w różnych miejscach, używając odpowiednio cienkiej igły, najlepiej 0,6 mm, lub specjalistycznej igły do nabierań z otworem bocznym. Chodzi o to, aby nie zniszczyć zatyczki i zachować sterylność preparatu w środku.

Igły

Do wykonania zastrzyku będziesz potrzebować dwóch igieł: jednej do nabierania leku oraz drugiej do samej iniekcji.

Nigdy nie wprowadzaj leku tą samą igłą, którą pobierasz go z fiolki czy ampułki. Przy nabieraniu możesz przypadkiem stępić ją o dno ampułki lub mogą w niej pozostać resztki szkła. Igły do pobierania są za grube na iniekcję, bywa też, że nie mają one zaostrzonego zakończenia. Nie pobieraj też leku cieńszą igłą do iniekcj – hormony najczęściej rozpuszczone są w gęstym oleju i pobieranie ich cienką igłą może być trudne i będzie bardzo długo trwało, a także może wiązać się z trudnościami w nabraniu potrzebnej ilości leku z ampułki.

Igła do pobierania leku

  • W przypadku jednorazowej szklanej ampułki z odrywaną główką używamy dowolnej igły z tępym końcem. Ewentualnie może być to jakakolwiek inna igła o długości wystarczającej na sięgnięcie do dna ampułki – zazwyczaj igła do iniekcji domięśniowej wystarczy. Najlepiej jednak, żeby była to igła z filtrem, a te zawsze są tępe. To ważne, gdyż taka konstrukcja zapobiega nabieraniu mikroskopijnych odłamków szkła – medycyna dysponuje znikomą wiedzą na temat ich długofalowego oddziaływania na ciało, ale badania pokazują, że definitywnie znajdują się one w preparatach nabieranych z ampułek bez filtra5:1.
  • W przypadku fiolki jednorazowej z gumowym koreczkiem (np. takiej jak w preparacie Nebido) możemy użyć dowolnej ostro zakończonej igły o średnicy poniżej 1,1 mm.
  • W przypadku fiolki wielorazowego użytku z gumowym koreczkiem najlepiej użyć igły z otworem bocznym – dzięki temu unikniesz zostawiania dziur w gumie. Ewentualnie można użyć cienkiej igły o średnicy 0,6 mm i uważać, by za każdym razem wkłuwać się w inne miejsce na gumowej zatyczce.

Igła do iniekcji podskórnej

  • Do wkłuć najczęściej stosujemy igłę o średnicy 0,5 mm (pomarańczowa) lub 0,6 mm (niebieska) i długości między 16 a 25 mm.

Strzykawka

  • Najważniejszą rzeczą, na którą musimy zwrócić uwagę, jest jej pojemność. Dobieramy ją w zależności od ilości leku.
  • Potrzebujesz strzykawki, która będzie mieć odrobinę większą objętość niż dawka leków, którą nabierasz, ale też nie powinna być za duża. Przykładowo: jeśli mamy wykonać zastrzyk z 1 ml leku, dobieramy strzykawkę 2 ml, jeśli z 4 ml leku – strzykawkę 5 ml itd. Nie używamy strzykawki 5 ml, mając preparat o objętości 1 ml.

Jednorazowa dawka leku, którą możemy podać w jednym wstrzyknięciu przy pomocy iniekcji podskórnej, wynosi 2 ml.

Środki odkażające, plastry, gaziki i pojemnik na odpady

  • Najważniejszy jest tu środek odkażający do skóry. Różne warianty są łatwo dostępne w aptekach. Alternatywą mogą być oddzielnie pakowane gaziki nasączone alkoholem, ale pamiętaj, że poza miejscem wkłucia musisz też odkazić całe ręce.
  • Istotny jest również pojemnik na odpady medyczne, które powstaną wskutek wykonywanych przez Ciebie zastrzyków. Odpadem medycznym jest każdy przedmiot, który mógł wejść w kontakt z Twoją krwią – igła, strzykawka, gaziki, które dotykały miejsca wkłucia itp. Celem takiego pojemnika jest ochrona zarówno Ciebie, jak i osób, które będą utylizować te odpady, przed przypadkowym ukłuciem się otwartą igłą oraz kontaktem z Twoją krwią. W niektórych aptekach i hurtowniach medycznych znajdziesz profesjonalne pojemniki – są one dość drogie, więc zamiast nich można zastosować każdy pojemnik z twardego plastiku (czyli takiego, którego igła nie będzie w stanie przebić nawet przy zgniataniu pojemnika).
  • Nie wyrzucaj igieł, strzykawek i ampułek do zwykłych śmieci – po wypełnieniu pojemnika zanieś go do najbliższego punktu selektywnego zbierania odpadów komunalnych (PSZOK). Możesz spróbować też oddać go w aptece lub przychodni.
  • Dodatkowo mogą Ci się także przydać rzeczy do tamowania krwi po iniekcji – gaziki jałowe do przyłożenia na miejsce zastrzyku i/lub plasterki. Mogą to być najzwyklejsze gaziki i plastry, nie ma tutaj specjalnych wymagań.
  • Jeśli masz możliwość, dobrze jest też zadbać o dodatkowe warstwy sterylności – używać rękawiczek jednorazowych (mimo że będziesz myć ręce) i płynu do odkażania powierzchni (mimo że nie będziesz odkładać otwartych strzykawek na blat). Nie są to elementy absolutnie niezbędne do wykonania iniekcji, ale są one kolejnymi zabezpieczeniami, które będę Cię chronić, jeżeli zdarzy Ci się coś przeoczyć.

Wykonanie zastrzyku podskórnego

Nabieranie preparatu

Nabieranie z ampułki

Poniżej znajdziesz nasz wideoporadnik pokazujący, jak otworzyć ampułkę i nabrać z niej preparat. Uważamy, że ta forma pozwala na najłatwiejsze zaprezentowanie, jak to robić, ale poniżej znajdziesz też wersję tekstową poradnika.

Wideoporadnik: nabieranie preparatu z ampułki

Opis nabierania preparatu z ampułki

Otwieranie:

  1. Umyj dokładnie ręce wodą z mydłem i zdezynfekuj je.
  2. Zanim otworzysz ampułkę, w pierwszej kolejności upewnij się, że cały preparat znajduje się w jej dolnej części. Jeśli widzisz płyn w główce ampułki, wykonaj nią kilka okrężnych ruchów albo stuknij kilka razy w górną część szyjki tak, żeby płyn przepłynął na dół.
  3. Aby otworzyć ampułkę, musisz zlokalizować dwa oznaczenia – pierwsze z nich to cienka linia na przewężeniu ampułki. W tym miejscu jej główka odłamie się od części zawierającej płyn. Drugim oznaczenie jest kropka powyżej linii – to miejsce, gdzie należy przyłożyć siłę, by odłamać główkę.
  4. Aby osłabić szkło przed otwarciem ampułki, należy kilkakrotnie popukać paznokciem w miejscu przeznaczonym do ułamania. Jeżeli boisz się skaleczenia, możesz użyć gazika, żeby zabezpieczyć palce dłoni, którą odłamujesz główkę.
  5. Jedną ręką chwyć dolną część ampułki. Drugą ręką złap główkę ampułki między palec wskazujący i kciuk, tak żeby dociskać kropkę kciukiem. Stanowczym ruchem pociągnij główkę w tył, od ciebie, tak aby się złamała – powinna łatwo pęknąć na linii. Główkę ampułki możesz wyrzucić do pojemnika na odpady, a resztę odstawić na stół.

Pobieranie preparatu:

  1. Otwórz opakowanie strzykawki i wyjmij ją, tak aby nie dotknąć jej zaworu. Nigdy nie odkładaj strzykawki z odkrytym zaworem na stół, w ten sposób iniekcja może stać się niesterylna!
  2. Otwórz opakowanie z igłą do nabierania i podłącz ją do strzykawki.
  3. Zdejmij zabezpieczenie igły, trzymając jedną ręką za podstawę igły, a drugą ściągając od siebie plastikową osłonkę. Ostrożnie włóż igłę do ampułki i zacznij odciągać tłok.
  4. Jeśli bazą Twojego preparatu jest gęstszy olej, może być to dość powolny proces. Docierając do końca nabierania, dobrze jest przechylić ampułkę, tak by wybrać jak najwięcej preparatu z jej dna.
  5. Wyjmij igłę z ampułki i bez zakładania zabezpieczenia zdejmij z niej igłę. Wyrzuć igłę do pojemnika na odpady.
  6. Załóż na strzykawkę igłę do iniekcji. Teraz możesz bezpiecznie odłożyć strzykawkę z igłą na stół, lecz pamiętaj, że nie może tam zostać dłużej niż kilka minut z powodu ryzyka wycieknięcia preparatu oraz utraty sterylności.

Nabieranie z fiolki

Poniżej znajdziesz nasz wideoporadnik pokazujący, jak nabrać preparat z fiolki i zadbać o długotrwałą sterylność fiolek wielokrotnego użytku. Uważamy, że to najłatwiejsza metoda pokazania, jak to robić, ale poniżej znajdziesz też wersję tekstową poradnika.

Wideoporadnik: Nabieranie preparatu z fiolki

Opis nabierania preparatu z fiolki
  1. Umyj dokładnie ręce wodą z mydłem i zdezynfekuj je.
  2. Nowa fiolka będzie zabezpieczona plastikową lub metalową zatyczką – zdejmij ją z fiolki.
  3. Przetrzyj wierzch gumowego korka gazikiem z alkoholem lub spryskaj go np. Octeniseptem. Rób to za każdym razem, gdy przygotowujesz się do zastrzyku.
  4. Używaj tylko produktów do odkażania powierzchni lub wacików z alkoholem 70% – perfumowane odkażacze do rąk, alkohole przeznaczone do spożycia albo spirytus do zastosowań niemedycznych są bardziej niebezpieczne niż nieodkażanie fiolki.
  5. Otwórz opakowanie strzykawki i wyjmij ją, tak aby nie dotknąć jej zaworu. Nigdy nie odkładaj strzykawki z odkrytym zaworem na stół, w ten sposób iniekcja może stać się niesterylna!
  6. Otwórz opakowanie z igłą do nabierania i podłącz ją do strzykawki.
  7. Zdejmij zabezpieczenie igły i odciągając tłok, naciągnij do strzykawki objętość powietrza równą dawce Twojego leku.
  8. Włóż igłę do fiolki, przebijając się przez korek. Przy fiolce wielorazowego użytku staraj się nie wkłuwać wielokrotnie w to samo miejsce na korku.
  9. Wtłocz powietrze do wnętrza fiolki w części niezawierającej płynu i obróć ją do góry nogami, tak żeby koniec igły był wewnątrz płynu. Zacznij odciągać tłok i nabierać preparat do strzykawki. Jeżeli bazą preparatu jest gęstszy olej, może być to dość powolny proces.
  10. Tuż przed nabraniem pełnej dawki, odwróć z powrotem fiolkę i wysuń igłę z fiolki. Odciągnij tłoczek jeszcze trochę, tak by wyciągnąć płyn z igły do strzykawki.
  11. Bez zakładania zabezpieczenia zdejmij igłę ze strzykawki. Wyrzuć igłę do pojemnika na odpady.
  12. Załóż na strzykawkę igłę do iniekcji. Teraz możesz bezpiecznie odłożyć strzykawkę z igłą na stół, lecz pamiętaj, że nie może tam zostać dłużej niż kilka minut z powodu ryzyka wycieknięcia preparatu oraz utraty sterylności.

Wyznaczanie miejsca wkłucia podskórnego

Ilustracja miejsc, w które można wykonać zastrzyk podskórny

Regiony uda i brzucha do zastrzyku

Miejsce zastrzyku na udzie można zlokalizować na parę prostych sposobów.

Jednym z nich jest metoda dłoni. W pozycji siedzącej złap się za zewnętrzną stronę uda w dwóch miejscach w taki sposób, żeby Twoje kciuki kierowały się ku sobie i leżały na grzbiecie uda. Pozostałe palce powinny równolegle do siebie opadać po zewnętrznym boku uda, wyznaczając razem z kciukami prostokątny obszar. Następnie przesuń jedną dłoń tak, aby jej mały palec był ponad kolanem, a drugą dłoń tak, aby jej mały palec był poniżej pachwiny. Dobrą miarą jest po prostu to miejsce, w którym jesteś w stanie łatwo chwycić wałeczek tłuszczu między kciukiem a palcem wskazującym.

Ilustracja metody

Ilustracja metody dłoni

Drugim z nich jest metoda prostokątów. W pozycji siedzącej popatrz na swoje udo i wyobraź sobie siatkę 9 prostokątów, którą nakładasz na widoczną część uda. Z kolumny po zewnętrznej stronie uda wybierz środkowy prostokąt – to jest obszar bezpieczny do wkłucia.

Ilustracja metody

Ilustracja metody prostokątów

Miejsce zastrzyku na brzuchu znajduje się na boku oraz poniżej pępka, ale powyżej pachwin oraz kości udowej (wyczuwalna pod skórą „kula" w miejscu, gdzie udo łączy się z brzuchem). Unikaj obszaru w promieniu około 5 cm dookoła pępka. Najlepsze jest takie miejsce w tym obszarze, w którym jesteś w stanie łatwo chwycić wałeczek tłuszczu między kciukiem a palcem wskazującym.

Zastrzyk w ramię może wykonać tylko osoba trzecia. To miejsce jest wyjątkowo niewygodne oraz częściowo niewidoczne przy samodzielnym wkłuciu, co uniemożliwia precyzyjne i bezpieczne wykonanie. Poza wyjątkowymi sytuacjami, w których udo i brzuch są niedostępne, odradzamy tę metodę. Miejsce iniekcji wyznacza się poprzez wyznaczenie pasa skóry 8 cm poniżej obojczyka oraz 8 cm powyżej łokcia, z tyłu lub boku ramienia. Dobrą miarą jest po prostu miejsce w tym obszarze, gdzie jesteś w stanie łatwo chwycić wałeczek tłuszczu między kciukiem a palcem wskazującym.

Wykonanie iniekcji podskórnej

Poniżej znajdziesz nasz wideoporadnik pokazujący, jak wykonać zastrzyk podskórny. Uważamy, że to najłatwiejsza metoda pokazania, jak to robić, ale poniżej znajdziesz też wersję tekstową poradnika.

Wideoporadnik: Wykonanie zastrzyku podskórnego

Opis wykonania zastrzyku podskórnego

Przed wykonaniem zastrzyku wybierz odpowiednie miejsce iniekcji.

  1. Umyj dokładnie ręce wodą z mydłem i zdezynfekuj je.
  2. Przygotuj odpowiednią ilość leku, zgodnie ze zleceniem lekarza (np. 1 ampułka 1 ml), oraz potrzebny sprzęt.
  3. Nabierz preparat z ampułki lub fiolki (szczegóły w odpowiedniej sekcji).
  4. Wybierz konkretny punkt do wkłucia – lepiej teraz, niż trzymając strzykawkę w rękach. Kiedy go znajdziesz, odkaź go wacikiem nasączonym alkoholem. Pozwól wyparować preparatowi do odkażania – wkłucia w mokrą skórę są nieco bardziej bolesne, a także nie należy wprowadzać alkoholu do wkłucia.
  5. Przygotuj się do wkłucia. To może być najtrudniejszy moment, więc weź głęboki oddech i zbierz siły. Niektóre osoby lubią puścić sobie muzykę lub rozmawiać, robiąc zastrzyk.
  6. Zdejmij zabezpieczenie z igły. Przed wkłuciem nie odkładaj już strzykawki na stół i uważaj, by nie dotknąć igły.
  7. Lekko naciśnij tłok, aby wypuścić całe powietrze (aż zobaczysz kropelkę na igle).
  8. Jedną dłonią złap fałd skóry, a w drugiej złap strzykawkę, tak jak Ci wygodnie – ważne, żeby czuć pewność chwytu. Rozluźnij mięśnie pod miejscem wkłucia.
  9. Wkłuwamy się pod kątem 90 stopni w przypadku krótszej igły albo około 60 stopni, jeśli używamy igły dłuższej.
  10. Nie wkłuwaj się, dociskając igłę do skóry. Zrób to jednym, stanowczym ruchem, z lekkiego rozpędu. Zbierz się w sobie i po prostu to zrób.
  11. Aby dotrzeć pod skórę, wkłuwamy się na około trzy czwarte długości igły. W trakcie wkłuwania możesz poczuć delikatny opór, szczególnie gdy igła dotrze do tkanki podskórnej. Nie ma nic dziwnego w tym, gdy po drodze poczujesz niewielki ból, ucisk lub dyskomfort. Żadna z tych rzeczy nie oznacza że należy przerwać zastrzyk.
  12. Po dotarciu na odpowiednią głębokość możesz chwilę odetchnąć – najtrudniejsze za Tobą. Jednocześnie staraj się nie ruszać igłą w ciele i nie zwlekać z wprowadzeniem leku.
  13. Ułóż palce na tłoku, drugą ręką nadal pilnując, żeby igła nie ruszała się w ciele.
  14. Zacznij wprowadzać preparat. W zależności od temperatury płynu i cech miejsca wkłucia, może być potrzebne żeby włożyć w to trochę siły. trzeba będzie włożyć w to trochę siły. Lek wprowadzaj z prędkością nie większą niż 0,1 mililitra na sekundę. W tym momencie także możesz poczuć delikatny ucisk bądź ból – zazwyczaj dobrym pomysłem jest zrobić wtedy krótką przerwę i po chwili kontynuować.
  15. Po wprowadzeniu całej dawki poczekaj 2-3 sekundy, po czym jednym gładkim ruchem wyjmij igłę z ciała. Możesz zauważyć w tym momencie, jak z miejsca wkłucia wycieka trochę krwi. Przyłóż gazik do niego gazik na 10 sekund, by zatrzymać krwawienie. Możesz także zabezpieczyć miejsce wkłucia plastrem.
  16. Wyrzuć strzykawkę razem z igłą do pojemnika na odpady, nie zakładaj zabezpieczenia na igłę. Prędzej ukłujesz się, robiąc to, niż wyrzucając niezabezpieczoną igłę.
  17. Nie przejmuj się, jeśli zobaczysz wyciekający lek – wytrzyj go podobnie jak krew. Większość dawki trafiła na swoje miejsce i definitywnie nie jest to powód by powtarzać zastrzyk.

Iniekcja podskórna w przychodni

Niestety z racji braku takiego wskazania w ulotce, większość przychodni odmówi wykonania zastrzyków z preparatami hormonalnymi podskórnie.

Możliwe efekty niepożądane zastrzyków

  • Ból w miejscu wkłucia, niewielki krwiak lub siniak, stwardnienie skóry utrzymujące się kilka dni po iniekcji pojawiają się często, nie są powodem do zmartwień, jeśli to ból o niewielkim natężeniu, i trwa maksymalnie kilka dni. Ból może być efektem zbyt szybkiego wprowadzenia leku lub ruszania igłą w ciele. Nie wykonuj kolejnych iniekcji w miejscu takich reakcji do czasu ich całkowitego ustąpienia – potem możesz wykonywać tam zastrzyki.
  • Ból, uczucie ciśnienia lub dyskomfort w trakcie wkłuwania i wtłaczania preparatu pojawia się bardzo często i nie są groźne.
  • Drobne, mimowolne ruchy mięśnia w trakcie wkłuwania się mogą być niepokojące i dziwne, ale są typową reakcją i nie są groźne.
  • Samo swędzenie w miejscu wykonania iniekcji, szczególnie przy zastrzykach podskórnych, jest normalne i nie wymaga reakcji.
  • Zaczerwienienie, wypukła skóra, swędzenie w miejscu wkłucia utrzymujące się dłużej niż kilka dni – jeśli obserwujesz takie objawy mimo dokładnego przestrzegania zasad higieny, szczególnie jeśli nasilają się z iniekcji na iniekcję, możliwe, że jest to uczulenie na jeden ze składników leku –najczęściej chodzi o olej. Jeśli masz taką możliwość, zmień preparat na bazujący na innym oleju. Szczególnie często uczulającymi składnikami preparatów są: olej arachidowy, olej MCT i benzoesan benzylu. Nie wykonuj kolejnych iniekcji w miejscu takiej reakcji skórnej, aż jej objawy nie ustąpią całkowicie – potem możesz wykonywać tam zastrzyki.
  • Długotrwałe zaczerwienienie, które z czasem rośnie zamiast maleć i jest ciepłe w dotyku, silny ból w miejscu iniekcji, gorączka, długotrwałe krwawienie z miejsca iniekcji, pęcherze oraz wyciekanie ropy z wkłucia są oznaką zakażenia miejsca iniekcji. Zakażenie wymaga wizyty u lekarza. Podejmie on decyzję, czy wymagana jest terapia antybiotykiem, czy objawy ustąpią same. Zakażenia miejsca wkłucia są rzadkie, przeczytaj dokładnie opisy innych reakcji skórnych, zanim uznasz, że masz zakażenie. Nie zakładaj z góry najgorszej opcji. Jeśli się okaże, że było to zakażenie, absolutnie najbardziej prawdopodobną przyczyną jest nieprzestrzeganie zasad higieny w trakcie zastrzyku. Przed kolejnym obowiązkowo ponownie zapoznaj się z całym poradnikiem i materiałami wideo oraz dokładnie przestrzegaj zasad higieny.
  • Przy regularnie i często stosowanych zastrzykach w końcu pojawią się zrosty. Szczególnie narażone są na nie osoby używające preparatów wymagających iniekcji raz w tygodniu lub częściej. Należy prowadzić ich profilaktykę poprzez regularne zmienianie strony ciała, w którą wykonuje się zastrzyk, oraz rotację dokładnych miejsc wkłucia w ramach bezpiecznych obszarów.

Przy zastrzykach domięśniowych możliwe powikłania obejmują dodatkowo:

  • Zator tłuszczowy – może wystąpić po podaniu leku w naczynia krwionośne, dlatego aspiracja jest tak ważna.
  • Mikrozatory płucne – nawet przy poprawnej iniekcji domięśniowej istnieje ryzyko, że część substancji przedostanie się do układu krwionośnego11. Głównym objawem będzie intensywny kaszel mający miejsce krótko po iniekcji. W zdecydowanej większości przypadków mikrozatory ustępują samoistnie, ale jeśli kaszel utrzymuje się dłużej niż pół godziny i/lub pojawiają się problemy z oddychaniem, należy udać się na SOR, gdyż może to być objaw zatorowości płucnej.

Zapamiętaj, aby uniknąć powikłań, najważniejsze, to:

  1. Nie wstrzykiwać powietrza.
  2. Starannie wybrać miejsce iniekcji.
  3. Stosować zasady higieny, aby zachować sterylność używanego preparatu.
  4. Nie wtłaczać preparatu w naczynia krwionośne, stosując aspirację przy iniekcjach domięśniowych.

Autoiniektory

Jeśli jesteś osobą z ograniczoną mobilnością, trudnościami w ruchu albo jeśli tradycyjne sposoby wykonywania zastrzyków są dla Ciebie zbyt stresujące, istnieje opcja użycia autoiniektora. Jest to urządzenie, które automatyzuje wkłucie się – zamiast wbijać strzykawkę na własną rękę, przystawiamy autoiniektor do ciała i naciskamy spust.

Niestety, autoiniektory są dość drogimi oraz trudnodostępnymi urządzeniami – ich koszt to około 400-500 zł i należy sprowadzać je bezpośrednio od producentów. Ważne jest odpowiednie dobranie autoiniektora do naszych potrzeb. Przed zakupem należy potwierdzić, że urządzenie pozwala na użycie własnych strzykawek oraz igieł, można go używać do naszej metody zastrzyków (podskórnych czy domięśniowych), a także że jest kompatybilne z pojemnością strzykawek, których używamy.

Na rynku istnieje wiele urządzeń zaprojektowanych głównie z myślą o osobach przyjmujących insulinę, które działają jedynie ze strzykawkami, które mają na stałe zamontowaną igłę – te iniektory niestety nie nadają się do zastrzyków hormonalnych.

Przykładowym autoiniektorem zdatnym do naszych potrzeb i również tym, który pokazujemy w filmiku poniżej, jest urządzenie firmy Union Medico.

Każdy autoiniektor będzie się różnić sposobem użycia, a dokładną instrukcję obsługi znajdziesz razem z urządzeniem lub na stronie producenta. Jednocześnie, dla zilustrowania tego rozwiązania i pomocy w podjęciu decyzji o tym, czy jest dla Ciebie, przygotowałyśmy wideo pokazujące użycie jednego z takich urządzeń.

Wideoporadnik: Użycie autoiniektora

Częste pytania

Co jeśli widzę zaczerwienienie lub siniaka w miejscu iniekcji? Jak wygląda reakcja alergiczna na preparat? Jak wygląda zakażenie miejsca iniekcji?

Jeśli widzisz zmianę koloru skóry w miejscu wkłucia, po pierwsze nie panikuj. W absolutnej większości przypadków jest ono niegroźne i nie wymaga Twojej reakcji.

Są trzy powody zmiany barwy skóry w miejscu iniekcji: standardowe reakcje skóry w wyniku iniekcji oraz siniaki, reakcje alergiczne lub zakażenia.

Delikatne zaczerwienienie, uczucie stwardnienia pod skórą oraz ból w miejscu iniekcji są typowe. Powinny same zniknąć w przeciągu kilku dni. Powody takich reakcji mogą być przeróżne i nie są łatwo diagnozowalne. Może to być podrażnienie w reakcji na składnik leku, reakcja układu odpornościowego albo nawet efekt nocebo. To, co je łączy, to że są niegroźne i nie należy się nimi przejmować12.

Również całkowicie niegroźne są siniaki lub krwiaki w miejscu iniekcji. Przebijając się przez warstwy tkanek, możemy uszkodzić naczynia włosowate, co wiąże się z tym, że niewielka ilość krwi może wyciec pomiędzy tkanki w okolicy miejsca wkłucia, tworząc zasinienie. Choć nie ma w takiej reakcji żadnego zagrożenia, może wskazywać na niedokładną technikę zastrzyku – jeśli igła ruszała się wewnątrz ciała lub zbyt szybko wtłaczał_ś preparat, to szansa na siniak jest większa.

Jeśli zaczerwienienie pojawia się za każdym razem, gdy robisz iniekcję, i wiąże się z bardzo dużym swędzeniem, możliwe, że jesteś uczulon_ na jeden ze składników leku – najczęściej chodzi o olej. Jeśli masz taką możliwość, zmień preparat na bazujący na innym oleju. Szczególnie często uczulającymi składnikami preparatów są: olej arachidowy, olej MCT i benzoesan benzylu.

Długotrwałe zaczerwienienie, które z czasem rośnie zamiast maleć i jest ciepłe w dotyku, silny ból w miejscu iniekcji, gorączka, długotrwałe krwawienie z miejsca iniekcji, pęcherze oraz wyciekanie ropy z wkłucia są oznaką zakażenia miejsca iniekcji. Zakażenie wymaga wizyty u lekarza – podejmie decyzję, czy wymagana jest terapia antybiotykiem, czy objawy ustąpią same. Zakażenia miejsca wkłucia są rzadkie – przeczytaj dokładnie opisy innych reakcji skórnych, zanim uznasz że masz zakażenie. Nie zakładaj z góry najgorszej opcji.

Co zrobić, jeśli po iniekcji wycieka krew lub lek?

Nie martw się, to jest całkowicie normalne, że po iniekcji pojawia się krew. Przyłóż gazik i uciskaj. Odczekaj 5-10 minut. Nie przejmuj się również, widząc wyciekający lek. Po pierwsze, łatwo pomylić olej z równie przeźroczystą limfą, a nawet jeśli widzisz wyciekający olej – ogromna większość dawki trafiła do mięśnia. Nie należy powtarzać wtedy iniekcji kolejną dawką leku.

Co zrobić, jeśli odczuwam ból w miejscu iniekcji?

Przy bólu w miejscu iniekcji może pomóc rozmasowywanie mięśnia pod wodą(prysznic/kąpiel) lub zimny kompres.

W przypadku powstania zgrubienia czy obrzęku w miejscu wkłucia należy stosować okłady z sody: do 1 szklanki wody wsypujemy 2 łyżeczki sody oczyszczonej, mieszamy, moczymy gaziki i wyciskamy. Tzw. „przymoczki" stosujemy w miejscu wkłucia aż do wyschnięcia. Powtarzamy czynność około 3-4 razy dziennie, dopóki obrzęk widocznie się nie zmniejszy.

Co zrobić z odpadami po zastrzykach?

Odpady po zastrzykach dzielą się na zakaźne oraz bezpieczne. Każda rzecz, która miała kontakt z Twoją krwią lub wnętrzem ciała musi być traktowana jako zakaźna. Będą to np. igły czy gaziki poplamione krwią. Muszą trafić do oddzielnego, specjalnego pojemnika. Może to być zarówno profesjonalny pojemnik, dostępny w aptekach i hurtowniach medycznych, albo dowolny pojemnik zrobiony z twardego plastiku. Powinny tam trafić także wszystkie przedmioty, które niosą ryzyko skaleczenia, czyli igły do nabierania preparatu czy rozłamane ampułki. Takie opakowanie nie może trafić do normalnych odpadów zmieszanych, ponieważ nawet zamknięte będzie tworzyło zagrożenie dla osób zajmujących się odpadami. Najlepszym miejscem do oddania takiego pudełka jest PSZOK (Punkt Selektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych), przyjmujący wszystkie nietypowe odpady. Możesz go znaleźć, wyszukując w przeglądarce „PSZOK [nazwa Twojej miejscowości]". Możesz też zapytać w aptece, sporadycznie oferują one możliwość odbioru takich odpadów. Rozumiemy, że dostępność takich punktów czy aptek może być niska – typowym obrazkiem z transowych mieszkań są zalegające pudełka z odpadami zakaźnymi, których nie jesteśmy w stanie wygodnie zutylizować. Pamiętajmy jednak, że wyrzucając je do normalnych odpadów, ryzykujemy, że osoby odbierające nasze odpady lub zajmujące się ich przetwarzaniem wejdą w kontakt z naszą krwią lub skaleczą się naszą igłą.

Nie musisz oddzielnie segregować takich rzeczy jak opakowania po igłach i strzykawkach, strzykawek, gazików niepoplamionych krwią, etc. Są bezpieczne – posegreguj je jak normalne odpady na papier, plastik i zmieszane.

Jakie miejsce wkłucia jest najlepsze?

Odpowiedź na to pytanie będzie zależała od osobistych preferencji. Z medycznego punktu widzenia żadna z opisanych metod nie jest lepsza lub gorsza od innych. Przeczytaj opisy wszystkich metod, które przedstawiliśmy, dobrym pomysłem może być też wzięcie w dłoń pustej strzykawki bez igły lub np. długopisu i odegranie różnych metod.

Najlepsza metoda to ta, dzięki której wykonasz najsprawniejsze i najwygodniejsze wkłucie. W której pozycji czujesz, że najlepiej widzisz, co się dzieje? Czy dłoń, w której trzymasz strzykawkę, układa się tak, że będziesz w stanie wkłuć się jednym stanowczym i precyzyjnym ruchem? Czy jesteś w stanie rozluźnić mięsień, w który chcesz się wkłuć? Jeśli robisz zastrzyk podskórny, to czy jesteś w stanie stabilnie chwycić za wałeczek tłuszczu? Miejsce, które wyda Ci się najwygodniejsze i najbardziej naturalne, jest najlepsze.

Jeśli jednak chcesz naszą subiektywną opinię – z naszego doświadczenia miejscem wkłucia, które odpowiada największej liczbie osób, jest zewnętrzna strona uda, zarówno do iniekcji domięśniowych, jak i podskórnych. Zacznij od tego miejsca, najpewniej będzie dla Ciebie wygodne, szybko nauczysz się robić zastrzyk i nie będzie trzeba zmieniać metody. Dopiero jak zauważysz, że coś Ci nie odpowiada, rozważ inne metody.

Jak przechowywać leki? Czy mogę schować do lodówki otwartą ampułkę lub strzykawkę z nabranym preparatem?

Sposób przechowywania leków jest opisany w ulotce, ale wszystkie preparaty powinny być przechowywane w suchym, ciemnym miejscu w temperaturze pokojowej. Nie należy trzymać leków hormonalnych w lodówce – nawet temperatura kilku stopni powyżej zera może wystarczyć, żeby substancja czynna się skrystalizowała i wytrąciła z preparatu. Warto trzymać ampułki i fiolki w oryginalnym opakowaniu, a także w zamknięciu, np. w szufladzie, tak żeby wykluczyć możliwość ich wystawienia na słońce. Promieniowanie UV może rozkładać olej.

Otwarta ampułka oraz strzykawka z nabranym preparatem muszą zostać zużyte w przeciągu kilku minut od otwarcia lub nabrania. Jeśli na przykład nabierzesz lek do strzykawki, a potem się zestresujesz tak mocno, że nie będziesz w stanie zrobić zastrzyku, to niestety nie możesz takiej strzykawki schować i np. zużyć kolejnego dnia. Jeśli nie używasz pełnej dawki z ampułki, resztkę, która zostaje, musisz wyrzucić i nie możesz takich ampułek zbierać celem zrobienia „dawki z resztek".

Przy fiolce wielokrotnego użytku należy dodatkowo dbać o nią przy każdej iniekcji. Zwróć uwagę na informacje o odkażaniu gumowej zatyczki oraz używaniu odpowiednio cienkich igieł do nabierania.

Czy stanie się coś złego, jeśli przy iniekcji domięśniowej włożył_m igłę zbyt płytko?

W takim przypadku zastrzyk mógł zostać wykonany podskórnie. Nie ma to większych negatywnych konsekwencji, gdyż lek będzie wchłaniać się również przez tkankę tłuszczową. Obszary uda, pośladka oraz ramienia, gdzie wykonuje się iniekcje domięśniowe, są też odpowiednie lub akceptowalne dla podania podskórnego.

Jak często wykonuje się iniekcje?

Wszystko zależy od rodzaju leku. Przykładowo Neofollin (walerianian estradiolu) podaje się częściej (co ok. 5-7 dni), natomiast różne rodzaje testosteronu zdecydowanie rzadziej (co ok. 1-4 tygodnie), tak samo jak inne estry estradiolu (entantian, undecylan).

Standardowe dawkowania i opisy preparatów w zastrzykach znajdziesz w naszych artykułach o feminizującej i maskulinizującej terapii hormonalnej.

Przez lata robił_m iniekcje domięśniowe w pośladek, a mimo to nie spotkało mnie nic złego. Czemu są tak problematyczne?

Uszkodzenia nerwu kulszowego nie są częstym powikłaniem, wiele osób może przez całe życie wykonywać iniekcje domięśniowe w pośladek i ich nie doznać. Jednakże nawet małe ryzyko warto ograniczać, gdy związane jest z poważnymi konsekwencjami. Uszkodzenie nerwu kulszowego może w dużym stopniu odbić się na zdrowiu: paraliż nogi, problemy z poruszaniem się czy przewlekły ból. Leczenie uszkodzonego nerwu kulszowego może wymagać fizjoterapii i/lub zabiegów chirurgicznych. Zalecane metody obniżenia ryzyka uszkodzenia nerwu kulszowego nie są w pełni skuteczne, gdyż metoda „górnego prawego kwadratu” wyznacza miejsce zastrzyku zbyt mało precyzyjnie – dokładne ułożenie pośladka względem nerwu kulszowego może różnić się znacząco między różnymi osobami. Ze wszystkich wymienionych względów w wytycznych pielęgniarskich zaleca się odejście od zastrzyków domięśniowych w ten rejon pośladka. Biorąc pod uwagę istnienie szeregu bezpieczniejszych miejsc, ryzykowanie nie jest w ogóle konieczne. Od pielęgniarek można usłyszeć bardzo różne informacje, często nie będą one miały jednak pokrycia w najnowszych badaniach i podręcznikach, a w sile tradycji i przyzwyczajenia.

Co może się stać przy przypadkowym podaniu leku dożylnie?

Przy niepoprawnie wykonanej iniekcji domięśniowej (np. bez aspiracji lub w nieodpowiednie miejsce) istnieje ryzyko podania substancji dożylnie. Preparaty hormonalne stosowane do iniekcji domięśniowych są przygotowane na bazie oleju – wprowadzenie do układu krwionośnego oleistej, nierozpuszczającej się we krwi substancji może doprowadzić do zatorowości tłuszczowej. Najczęstszym objawem zatorowości płucnej jest duszność, obok której mogą występować kaszel, ból w płucach, przyśpieszona praca serca, omdlenie, obecność krwi w ślinie i/lub gorączka. Objawy powinny pojawić się w krótkim czasie od wykonania zastrzyku (15-60 minut). Jeśli masz te objawy, należy niezwłocznie udać się na SOR – zator płucny stwarza zagrożenie życia lub poważnych powikłań.

Obecność krwi w miejscu iniekcji nie oznacza, że lek został podany dożylnie. Przypadkowe podanie dożylne można rozpoznać tylko i wyłącznie przez obserwowanie objawów. Aspiracja i przestrzeganie instrukcji poprawnego wykonania zastrzyku zapobiega ryzyku iniekcji dożylnej.

W przypadku iniekcji podskórnej ryzyko nie występuje, ponieważ zastrzyk wykonywany jest bardziej płytko. W tkance tłuszczowej nie ma ważnych naczyń krwionośnych.

  1. Laurenzano SE, Newfield RS, Lee E, Marinkovic M. (2021). Subcutaneous testosterone is effective and safe as gender-affirming hormone therapy in transmasculine and gender-diverse adolescents and young adults: a single center's 8-year experience. Transgender Health 6:6, str. 343-352. ↩︎

  2. Herndon JS, Maheshwari AK, Nippoldt TB, Carlson SJ, Davidge-Pitts CJ, Chang AY. (2023). Comparison of the Subcutaneous and Intramuscular Estradiol Regimens as Part of Gender-Affirming Hormone Therapy. Endocr Pract. ↩︎ ↩︎

  3. Sierra-Ramirez, Jose Alfredo et al. (2011). Comparative pharmacokinetics and pharmacodynamics after subcutaneous and intramuscular administration of medroxyprogesterone acetate (25 mg) and estradiol cypionate (5 mg). Contraception, Tom 84, Wydanie 6, str. 565-570. ↩︎

  4. Spratt, Sawage et al. (2017). Subcutaneous Injection of Testosterone Is an Effective and Preferred Alternative to Intramuscular Injection: Demonstration in Female-to-Male Transgender Patients. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, Tom 102, Wydanie 7. ↩︎

  5. Chiannilkulchai N, Kejkornkaew S. (2021). Safety concerns with glass particle contamination: improving the standard guidelines for preparing medication injections. International Journal for Quality in Health Care. ↩︎ ↩︎

  6. Sara Lister, Justine Hofland, Hayley Grafton. (2021). "The Royal Marsden Manual of Clinical Nursing Procedures, Student Edition, 10th Edition", str. 874. ↩︎ ↩︎ ↩︎

  7. Jung Kim H, Hyun Park S. (2014). Sciatic nerve injection injury. ↩︎

  8. Sandra P. Small. (2004). Preventing sciatic nerve injury from intramuscular injections: literature review. ↩︎

  9. Carol R. Taylor, Carol Lillis, Psriscilla LeMone, Pamela Lynn. (2011). "Fundamentals of nursing: The art and science of nursing care", str. 754. ↩︎

  10. Sherri Ogston-Tuck. (2014). Intramuscular injection technique: an evidence-based approach. Nurs Stand. ↩︎

  11. Robert J. Meyer, Marianne Mann. (2015). Pulmonary oil micro-embolism (POME) syndrome: a review and summary of a large case series. ↩︎

  12. St Clair-Jones A, Prignano F, Goncalves J, Paul M, Sewerin P. (2020). Understanding and Minimising Injection-Site Pain Following Subcutaneous Administration of Biologics: A Narrative Review. Rheumatol Ther. ↩︎