Mam problem z substancjami psychoaktywnymi. Co mogę z tym zrobić?

Innym sposobem na radzenie sobie z trudnymi emocjami mogą być używki, w tym różne nielegalne substancje i narkotyki, a także alkohol czy leki uspokajające stosowane w celu ucieczki od dysforii, trudnej sytuacji szkolnej i rodzinnej. Nie zamierzamy udawać, że używanie ich wśród młodych osób nie występuje – występowało od zawsze, również w okresie naszego dorastania. Jeśli zdecydował_ś się na ich użycie, warto pamiętać o minimalizacji ryzyka. W tym dziale poruszymy kwestie związane z najczęstszymi substancjami przyjmowanymi przez młode osoby – lekami psychiatrycznymi (ze szczególnym skupieniem na benzodiazepinach) oraz alkoholu.

Ogólne rady:

• Substancje psychoaktywne mają silniejszy i zdecydowanie bardziej negatywny wpływ na osoby, które wciąż są w procesie dorastania. Przykładowo, zażywanie marihuany wśród nastolatków jest skorelowane z jedenastokrotnym wzrostem ryzyka wystąpienia zaburzeń psychotycznych. Jeżeli zdecydujesz się na zażywanie substancji, warto z tego względu starać się wybierać słabsze warianty – marihuanę z możliwie niską zawartością THC, a wyższą CBD, niskoprocentowe alkohole, mniejsze dawki leków.
• Nie przyjmuj substancji samotnie, to zawsze wiąże się z ryzykiem. Najlepiej jest być z osobami, którym ufasz i które posiadają podstawowe informacje na temat Ciebie i tego, co brał_ś, na wypadek gdyby coś poszło źle. Jeżeli ktoś zażyje coś w Twojej obecności i nie będzie czuł się dobrze, bardzo ważne jest, by nie pozwolić mu odejść bez opieki, dla jego bezpieczeństwa należy z nim zostać. Jeśli już zażywasz samotnie, to powiadom zaufaną osobę, że zamierzasz to zrobić i ustal z nią np., żeby regularne sprawdzała telefonicznie, czy wszystko z Tobą okej.
• Zażywaj substancje pochodzące z zaufanych źródeł. Jeśli używasz danej substancji po raz pierwszy, przeczytaj o jej efektach ubocznych w internecie – informacje znajdziesz, wpisując w wyszukiwarkę np. „[nazwa substancji] safe use”. Zdecydowanie lepiej nie używać do tego chatbotów opartych na generatywnej sztycznej inteligencji (jak ChatGPT, Gemini czy Claude).
• „Stare” typy narkotyków, takie jak ecstasy czy amfetamina, są mniej niebezpieczne niż dopalacze.
• Nie mieszaj leków, które przyjmujesz, z innymi substancjami, gdyż wiąże się to z ryzykiem wystąpienia niepożądanych skutków ubocznych i przedawkowania. Jeżeli decydujesz się na mieszanie substancji, staraj się być maksymalnie pewn_ tego, co bierzesz, i sprawdź wcześniej skutki interakcji między tymi substancjami, np. na stronie Drugs.com lub Społecznej Inicjatywy Narkotykowej.
• Ustal wcześniej własne limity tego, jak dużo substancji przyjmujesz, gdzie i z kim ją zażywasz, jakie robisz sobie przerwy między kolejnymi dawkami. Może się zdarzyć, że nie uda Ci się dotrzymać wszystkich tych postanowień, ale ważna jest próba zmniejszania ryzyka. Jeżeli masz zaufaną osobę przyjacielską, możesz podzielić się z nią ustalonymi przez siebie limitami i poprosić o pomoc w pilnowaniu ich przestrzegania. Staraj się nie przyjmować niczego na pusty żołądek. Po dłuższym okresie abstynencji nie bierz maksymalnej dawki substancji, bo twoja tolerancja się obniżyła. Wystartuj od jak najmniejszej.
• Nie przyjmuj maksymalnych dawek substancji w nieznanym otoczeniu – śmierć z przedawkowania najczęściej występuje w sytuacji, kiedy maksymalna tolerowana w znanym kontekście dawka substancji została przyjęta w nowych warunkach.
• Monitoruj swój nastrój i stan psychiczny – długotrwałe zażywanie leków psychiatrycznych, szczególnie nieprzepisanych przez lekarza, może mieć wpływ na Twoje emocje, powodować huśtawki nastrojów, lęki, depresję. Leki takie jak benzosy mogą ponadto wpłynąć na Twoją zdolność do podejmowania decyzji. Dlatego też warto przed ich zażyciem upewnić się, że masz jak wrócić do domu, posiadasz jakieś pieniądze, naładowany telefon.
• Uważaj na ryzyko zajścia w ciążę oraz na choroby przenoszone drogą płciową. Jeżeli jesteś aktywn_ seksualnie – upewnij się, czy masz przy sobie prezerwatywy, czy przyj_ł_ś antykoncepcję albo czy masz dostęp do antykoncepcji awaryjnej.
• Nie prowadź samochodu.

Benzosy i inne leki psychiatryczne

Zakładamy, że leki, które możesz brać rekreacyjnie, pochodzą z jednego z dwóch rodzajów źródeł. W pierwszym przypadku możesz nadużywać leków na receptę przepisanych Ci przez lekarza, w drugim – zdobyć je od osoby trzeciej, np. zakupić od dilera czy dostać od osoby koleżeńskiej. Warto wiedzieć, że nawet przy braniu benzodiazepin na receptę niewskazane jest używanie ich przez dłużej niż 3–4 tygodnie ze względu na ich potencjał uzależniający.

Istnieją różne typy benzosów, od krótko- do długodziałających (tj. powyżej 24 godzin). W przypadku „ulicznych” leków nie jesteś w stanie przewidzieć, co konkretnie bierzesz, dlatego warto przygotować się na gorsze warianty. Benzosy i inne leki psychiatryczne mogą powodować nadmierną senność czy konfuzję – czasem używane są przez drapieżników seksualnych jako substancje ułatwiające uzyskanie kontroli nad ofiarą. Należy też pamiętać, że tolerancja organizmu na benzosy zwiększa się z czasem – dawka, która pomagała tydzień wcześniej, nie będzie działać dzisiaj.

To, że dawka była niebezpieczna, możesz rozpoznać po odczuciu senności, zaburzeniach świadomości i koordynacji ruchowej, osłabieniu odruchów, niewyraźnej mowie, jak również tachykardii, niedociśnieniu oraz zahamowaniu czynności ośrodka oddechowego, utracie przytomności czy śpiączce. Zawczasu sprawdź (na ulotce dołączonej do opakowania lub w internecie po wpisaniu w wyszukiwarkę „[nazwa leku] ulotka”) przyjęcie jakiej dawki jest wskazaniem do pilnej interwencji lekarskiej.

Pytania jakie warto zadać sobie i lekarzowi w przypadku wdrażania leczenia psychiatrycznego:

• Jakie są korzyści i ryzyka związane z przyjmowaniem leku?
• Czy istnieją alternatywne leki lub niemedyczne sposoby leczenia, które możesz rozważyć?
• Co się wydarzy, jeżeli nie będziesz brać tych leków? Chodzi zarówno o sytuacje zapomnienia dawki, jak i schodzenia z leku. Warto dopytać się o objawy syndromu odstawiennego, który często może dawać wrażenie nawrotu bądź pogorszenia choroby.
• Co się wydarzy, jeżeli weźmiesz za dużo leku? Jaki jest potencjał uzależniający leku?

Jeżeli zdecydował_ś się na przyjmowanie leku, warto stosować się do następujących porad:

• Staraj się brać leki zgodnie z zaleceniami lekarza, a jeżeli masz problem z pamiętaniem o tym, czy danego dnia przyj_ł_ś leki, to pomocny może okazać się zakup pojemniczka dozującego z zapisanymi dniami tygodnia. Można kupić je w internecie i czasem w większych aptekach.
• Jeżeli przyjmujesz leki na własną rękę, zawsze zaczynaj od małych dawek – szczególnie jeżeli nie wiesz na sto procent, co dokładnie przyjmujesz. Ma to znaczenie, także jeśli wcześniej brał_ś te leki regularnie w wyższych dawkach, a teraz wracasz do nich po przerwie. Pozwól substancji osiągnąć punkt szczytowy działania, zanim zdecydujesz się na kolejną dawkę.
• Pamiętaj, że nieprzepisane przez lekarza leki lepiej przyjmować nieregularnie – przyjmując je regularnie, ryzykujesz wykształceniem się zależności od nich. Jednocześnie przed ograniczeniem lub rzuceniem benzo wskazane jest zasięgnięcie porady lekarskiej.

Jeżeli bierzesz benzosy lub inne leki psychiatryczne, staraj się stosować do instrukcji na opakowaniu. Jeżeli nie jest to możliwe, należy w miarę możliwości unikać wstrzykiwania leków, gdyż wiąże się to z dodatkowymi zagrożeniami, takimi jak przedawkowanie, infekcje, zarażenie przenoszonymi w ten sposób chorobami. Sposób na minimalizację ryzyka to używanie czystych igieł, sterylnego osprzętu. Nigdy nie dziel się strzykawkami.

Alkohol

W przypadku alkoholu zakładamy, że w pierwszej kolejności możesz przyjmować go w swoim bądź czyimś domu, a rzadziej w klubach czy na dyskotekach. W większości przypadków będzie to raczej znany Ci trunek kupiony w sklepie, z mniejszym prawdopodobieństwem bimber.

O czym warto pamiętać, gdy pijesz alkohol?

• Weź pod uwagę moc zażywanego trunku – zawartość alkoholu w napoju mierzy się w procentach. Piwa zawierają typowo od 4,5 do 6 procent alkoholu (choć bardzo słabe mogą mieć nawet 2, a bardzo mocne nawet powyżej 10 procent), wina – kilkanaście, zaś silniejsze alkohole, takie jak wódka, whisky, tequila – kilkadziesiąt procent. Im mocniejszy alkohol, tym mniejsza ilość wystarczy, by się upić. Bardzo niebezpieczne są pod tym kątem drinki, które zawierają w sobie kilka napojów alkoholowych i inne składniki, jak soki czy bittersy – dodatki mogą maskować smak mocnych alkoholi, przez co łatwiej można się upić.
• Nie pij na pusty żołądek. Pomiędzy kolejnymi dawkami alkoholu warto zarówno jeść, jak i pić napoje niealkoholowe czy wodę.
• W miarę możliwości unikaj gier alkoholowych i picia „na zawołanie” z innymi obecnymi na miejscu osobami (może to przybierać formę toastów, kolejek, rundek), bo w takiej sytuacji łatwiej jest utracić kontrolę nad ilością spożytego alkoholu.
• W miarę możliwości rozważ zamawianie mniejszych ilości alkoholu bądź korzystaniu z mniejszego kubka czy szklanki – to pozwoli Ci na udział w imprezie, zmniejszając jednocześnie ryzyko upicia się.
• Staraj się samodzielnie nalewać napoje, które spożywasz – pozwoli Ci to kontrolować, ile alkoholu przyjmujesz, ale też upewnić się, że nikt nie dodał ci nic do szklanki, butelki czy kieliszka.
• Skup się na innych rzeczach niż samo picie – możesz grać w gry, gadać z osobami przyjacielskimi, tańczyć itp.

Warto wiedzieć:

Doprawianie drinków (spiking) oznacza dodanie do przyjmowanych przez kogoś napojów większej ilości alkoholu bądź innych substancji bez jego wiedzy i zgody, najczęściej w celu wykorzystania seksualnego czy kradzieży. Substancje, które często dodaje się do alkoholu, to rophynol, czyli tzw. pigułka gwałtu.

(Zaadaptowane za stroną „Basic Harm Reduction” organizacji Release).

Zobacz inne artykuły:

1. Samookaleczam się. Co mogę z tym zrobić?
2. Moja osoba przyjacielska się samookalecza. Jak mogę jej pomóc?
3. Moje dziecko się samookalecza. Co mogę zrobić?