Jak rozwija się tożsamość płciowa?

Transpłciowi dorośli byli kiedyś transpłciowymi dziećmi – w amerykańskim badaniu z 2023 r. 60% ankietowanych osób transpłciowych zdało sobie sprawę ze swojej tożsamości płciowej przed 10 rokiem życia, a spośród pozostałych 40% większość uświadomiła to sobie przed osiągnięciem dorosłości. Od uzyskania takiej świadomości przez badane osoby do zakomunikowania jej światu mijały jednak dekady – średnio aż 14 lat¹. Brak słownictwa i wiedzy pozwalających na zrozumienie samych siebie, lęk przed dyskryminacją i reakcjami bliskich, wypieranie wstydliwych i stygmatyzowanych odczuć – wszystko to sprawiało, że wiele osób decydowało się „siedzieć w szafie”. Wraz ze wzrostem akceptacji również w Polsce coraz więcej osób transpłciowych wyraża swoją tożsamość na wcześniejszych etapach życia, a coraz więcej rodziców decyduje się nie ignorować tego i otoczyć swoje dziecko wsparciem i opieką.

Poniższy artykuł stanowi wstęp do tematu tożsamości płciowej i transpłciowości u osób niepełnoletnich – zarysowuje podstawy wiedzy psychologicznej na temat rozwoju tożsamości płciowej dzieci oraz transpłciowości. Niezależnie od tego, który okres w życiu niepełnoletniej osoby transpłciowej interesuje Cię najbardziej, zachęcamy do przeczytania całości artykułu.

Wczesne dzieciństwo (2–8 lat)

Gdy dzieci poznają świat, bardzo szybko natykają się na kategorię płci – w nauce języka, w obserwacji zachowań swoich opiekunów (najczęściej ojca i matki), w oglądanych bajkach, w różnicach w ubiorze i stylu dorosłych, wśród osób ich otaczających czy wreszcie w pierwszych podwórkowych i przedszkolnych relacjach z rówieśnikami. Obserwując różnice widoczne w życiu społecznym i w słownictwie używanym wobec nich, dzieci uczą się rozumienia samych siebie jako chłopców lub dziewczynki – innymi słowy nabywają tożsamość płciową. Nauka kategorii płciowych zaczyna się na bardzo wczesnym etapie: już około 2 roku życia dzieci regularnie zaczynają używać wobec siebie określeń płci, około 3 roku życia poprawnie wybierają właściwą im grupę w zadaniach podzielonych na płeć, a około 6 roku życia rozumieją już swoją płeć jako cechę stałą i niezależną od stereotypowych zachowań czy ubrań².

Podzielony na dwie płcie świat społeczny już w pierwszych latach życia może kształtować preferencje i zachowania dziecka za pomocą różnego rodzaju oddziaływań. Typowy przykład to bezpośredni wpływ rodziców, wyrażający się w karceniu („chłopcy/dziewczynki się tak nie zachowują!”) lub w nagradzaniu w sposób wzmacniający stereotypowo płciowe zachowania (chwalenie sprawności fizycznej chłopców i urody dziewczynek)³. Mniej oczywiste mogą być oddziaływania ze strony reszty społeczeństwa – reklamy, bajki, przypadkowo zasłyszane rozmowy, interakcje z rówieśnikami – które również potrafią na różne sposoby zachęcać do określonych zachowań i zniechęcać do innych (np. przedstawiając „chłopca w sukience” jako powód do śmiechu). Presja otoczenia na normatywność płciową może być rozumiana jako forma swoistej „terapii konwersyjnej” mającej na celu ukształtowanie w dziecku poczucia, że niestereotypowe formy zachowania i ekspresji są dziwne, niewłaściwe, niegrzeczne – że są czymś, co wpakuje je w kłopoty.

Obraz ten jest komplikowany przez zjawisko autosterotypizacji, czyli samodzielnego dążenia dziecka do realizacji wyuczonych stereotypów płciowych, np. w zakresie wyboru zabawek („jestem chłopcem, a lalki są dla dziewczynek, więc nie dla mnie”). Motywacje takiego zachowania mogą być bardzo różne – wyrażenie swojej tożsamości, uczenie się kodu kulturowego, chęć dostosowania się do grupy. Wiemy, że im silniej dane dziecko zaznacza swoją tożsamość płciową, tym chętniej wybiera stereotypowe zabawy⁴. Ma to swoją ciemną stronę – już w okolicach 3–5 roku życia dzieci, które wykazują zachowania niestereotypowe, są często wyśmiewane i stygmatyzowane przez rówieśników⁵.

W praktyce proces socjalizacji do danej płci często pełen jest lęków i porażek – tak, jak podczas nauki jazdy na rowerze, tak i przy nauce płci zdarzają się wielokrotne upadki, czasami wiążące się ze wstydem czy społeczną izolacją. Niektóre dzieci odbierają przekazywane im normy płciowe jako sprzeczne z ich pragnieniami i potrzebami, co rodzi w nich bunt. Dzieci mogą przyjmować bardzo różnorodne strategie radzenia sobie z płcią – część może dążyć do jak najpełniejszej realizacji norm płciowych, część będzie starać się negocjować: dostosowywać się do większości oczekiwań w celu zachowania pewnego marginesu bezpiecznej nienormatywności. Część dzieci wreszcie nie chce lub nie jest w stanie dostosować się do wymogów płciowych, nawet jeśli płaci za to wysoką cenę. Zależność dziecka od otoczenia jest jednak tak duża, że w zdecydowanej większości przypadków nie jest ono w stanie postawić na swoim i w większym lub mniejszym stopniu stara się dostosować do stawianych przed nim oczekiwań, nawet wbrew sobie i swoim pragnieniom.

Warto zwrócić uwagę na różnicę w traktowaniu w zależności od kierunku nienormatywności płciowej: dzieci postrzegane jako dziewczynki przeważnie cieszą się szerszym marginesem dopuszczalnych zachowań i czasami dopiero dojrzewanie wyznacza moment, w którym możliwość bycia „chłopczycą” gwałtownie się kończy, a normy płciowe związane ze „stawaniem się kobietą” stają się niezwykle rygorystyczne. Z kolei dzieci postrzegane jako chłopcy już we wczesnym dzieciństwie dyscyplinowane są za bycie „beksą”, „mamisynkiem” czy „zniewieściałym”⁶. Jest to spójne z ogólną logiką seksizmu – męskość jest uznawana za lepszą od kobiecości, stąd dziewczynki próbujące męskich zachowań są postrzegane jako bardziej naturalne i normalne niż chłopcy wpisujący się w role płciowe traktowane powszechnie jako poślednie.

Transpłciowość i różnorodność płciowa we wczesnym dzieciństwie

W powyższych sekcjach naszkicowałyśmy ogólny obraz rozwoju tożsamości płciowej u dzieci – skupmy się teraz wyłącznie na grupie dzieci nienormatywnych płciowo. Jest to jednak populacja niezwykle różnorodna i trudna do prostej kategoryzacji.

Zacznijmy od trzech przykładów

• Wojtka, lat 6, przypisana płeć męska. Od dwóch lat otwarcie deklaruje, że chce być dziewczynką, reaguje płaczem na nazywanie jej chłopcem. Ukradkiem stara się naśladować mamę, odmawia zabawy samochodzikami. Dowiedzenie się, że dziewczynki mają inne genitalia, było dla niej bardzo trudnym doświadczeniem. Preferuje używanie żeńskiego odpowiednika nadanego jej imienia.

• Ania, lat 8, przypisana płeć żeńska. Nie lubi odpowiadać na pytania o płeć, często jest nimi skrępowana, a jej odpowiedzi są wymijajace lub wymuszone. Ma długie włosy, bez problemu bawi się z dziewczynkami, ale nie lubi sukienek. Kocha za to sport i rywalizację.

• Franek, lat 9, przypisana płeć męska. Nie ma problemu z określaniem się jako chłopiec, nie przejawia żadnego dyskomfortu związanego z płcią, używa męskiego rodzaju gramatycznego. Jednocześnie zawsze wybiera sukienkę i lalki, co jest powodem nękania przez rówieśników. Dogaduje się tylko z dziewczynkami.

Często rodzice nienormatywnego płciowo dziecka chcą uzyskać prostą odpowiedź, co się z nim dzieje i czemu zachowuje się ono inaczej niż rówieśnicy. Czy jest transpłciowe? Czy jego zachowanie wskazuje na homoseksualność? A może po prostu tak ma? Jak reagować na różnorodne zachowania, które często nie poddają się żadnej prostej interpretacji? Co, jeśli samo dziecko nie umie się określić lub często zmienia sposób swojego zachowania?

Przypadek Wojtki jest klasycznym przykładem dziecka transpłciowego. Jeśli dziecko wyraża swoją transpłciową tożsamość wprost i utrzymuje ją pomimo upływu czasu, to z dużą dozą prawdopodobieństwa tożsamość ta nie będzie ulegać znaczącym zmianom. Dotychczasowe badania pokazują, że wśród dzieci, które, jak Wojtka, jasno deklarują swoją tożsamość, transpłciowość jest stosunkowo stała – w obejmującym ponad 200 transpłciowych dzieci amerykańskim badaniu z 2022 roku po 5 latach obserwacji 95% z nich nadal określało się jako transpłciowe⁷. Dzieci te przechodzą tranzycję społeczną – zmieniają imię, używany rodzaj gramatyczny, funkcjonują społecznie jako chłopcy/dziewczynki – i rozwijają się podobnie jak dzieci cispłciowe⁸.

Przypadki Ani oraz Franka mogą z kolei wydawać się odleglejsze od transpłciowości. Ania nie chce się w zdecydowany sposób określać, a Franek deklaruje bycie chłopcem. Łatwo nasuwają się tutaj inne hipotezy – może Ani minie i to tylko chwilowe, może Franek po prostu tak ma.

Historycznie seksuolodzy zajmujący się transpłciowością usiłowali znaleźć określony wzór zachowań, który mógłby posłużyć za swoisty papierek lakmusowy transpłciowości. Stąd dorosłe osoby transpłciowe często pytano właśnie o zachowania z wczesnego dzieciństwa – pierwszy z powyższych przykładów reprezentuje właśnie oczekiwaną przez diagnostów starej daty historię o „urodzeniu się w złym ciele”⁹. Dziś wiemy już jednak, że żaden taki wzór nie istnieje^6:1. Być może Ania i Franek z wiekiem dostosują się do norm płciowych, być może pozostaną nienormatywni płciowo, ale o cispłciowej tożsamości, a być może na późniejszym etapie życia określą się jako osoby transpłciowe. Żadna z tych opcji nie jest lepsza ani gorsza niż inne. Choć Ani i Franka nie nazwałybyśmy dziećmi transpłciowymi, to z pewnością mieszczą się one pod szerszym parasolem dzieci różnorodnych płciowo. Obie grupy jednak mierzą się z podobnymi wyzwaniami wynikającymi z funkcjonowania w świecie bardzo skupionym na binarnym podziale płciowym i szufladkowania każdego jako chłopca lub dziewczynki w sposób obciążaony stereotypami i normami płciowymi.

Rozwój każdego dziecka jest kwestią na tyle indywidualną i zróżnicowaną, że nie można przewidzieć jego przebiegu. Z tego względu model specjalistycznego wsparcia nienormatywnych płciowo dzieci – model afirmatywny – zakłada wspieranie dziecka w jego własnej drodze do zrozumienia swoich potrzeb i swojej tożsamości, bez zakładania z góry, że na pewno zostanie ono na późniejszym etapie życia transpłciowe lub cispłciowe¹⁰. W okresie przed dojrzewaniem płciowym jest to o tyle łatwiejsze, że żadne interwencje medyczne nie są stosowane, a zmiana imienia, rodzaju gramatycznego czy ubioru to łatwo odwracalne decyzje.

Dojrzewanie płciowe (9–16 lat)

Choć podział na płcie jest w społeczeństwie wszechobecny, to często dopiero z osiągnięciem początku dojrzewania płciowego osoby niepełnoletnie mogą uświadomić sobie jego konsekwencje. Pojawienie się drugo- i trzeciorzędowych cech płciowych, rozwój pragnień seksualnych i romantycznych, nowe zasady w relacjach między płciami naznaczone zakładaną i oczekiwaną heteroseksualnością, mierzenie się z nadciągającą dorosłością jako mężczyźna/kobieta, wzrost niezależności od rodziców – wszystko to w mniejszym lub większym stopniu dotyka tożsamości płciowej.

Jak opisywałyśmy w poprzedniej sekcji, część dzieci wchodzi w okres dojrzewania z jasno zaznaczoną transpłciową tożsamością lub chociaż z pewnymi przejawami nienormatywności płciowej. Pojawia się też kolejna grupa dzieci – te, które w okresie wczesnego dzieciństwa nie wyróżniały się od swoich rówieśników, a które nagle (przynajmniej z perspektywy rodziców) zaczynają określać się jako niebinarne i/lub transpłciowe. Może to budzić zdziwienie i niezrozumienie otoczenia: skoro czują się źle ze swoją płcią, czemu temat ten pojawia się tak późno?

Powody mogą być różnorodne¹¹¹². Czasami poczucie odmienności czy zdystansowania od płci pojawia się już we wczesnym dzieciństwie, nie jest jednak na tyle intensywne, by wpływać na życie danej osoby – część osób transpłciowych wspomina ten okres jako czas bycia „po prostu dzieckiem”. Jest to doświadczenie swego rodzaju bezpłciowości, w ramach której płeć traktowana jest jako coś zewnętrznego: „skoro rodzice mówią, że jestem chłopcem/dziewczynką, to pewnie mają rację”. Choć normy płciowe obecne są w życiu nawet małych dzieci, te mogą traktować je jako trudny do zrozumienia wynalazek świata dorosłych, a nie coś dotyczącego ich własnych emocji i pragnień. Dopiero dojrzewanie płciowe stanowi moment, kiedy płeć staje się jasno widoczna w odbiciu w lustrze, a w relacjach z rówieśnikami pojawia się element seksualności – płeć przestaje być sposobem kategoryzacji ubrań i zabawek, a staje się czymś obecnym w najbardziej intymnych momentach życia.

U niektórych dzieci to właśnie to doświadczenie sprawia, że odkrywają swoją transpłciowość – czasami przez jasną deklarację swojej tożsamości płciowej jako trans dziewczyny / trans chłopaka / osoby niebinarnej, a czasami przez poczucie „niewiedzy, kim się jest”. W innych przypadkach to dysforia płciowa wyprzeda zrozumienie tożsamości – najpierw nastolatek rozumie, kim nie chce być, zanim zrozumie, kim być chce. W jeszcze innej grupie wstyd przed przyznaniem, że jest się osobą transpłciową, jest tak silny, że dzieci, a następnie nastolatkowie przez jakiś czas starają się wypełniać normy płciowe co do joty, próbując uciec od swoich odczuć poprzez intensywne odgrywanie kobiecości/męskości – coming out może być wówczas jeszcze bardziej przesunięty w czasie i wydarzyć się dopiero w późnej części okresu nastoletniego lub w dorosłości.

Mnogość tych doświadczeń jest tak duża, że możemy je tu wyłącznie naszkicować. Warto jednak pamiętać, że moment, w którym nastolatek dzieli się z bliskimi swoją transpłciową tożsamością przychodzi najczęściej po długim okresie refleksji. Wybuch dysforii płciowej związanej z pojawieniem się męskich/żeńskich cech płciowych może wywoływać kryzys psychiczny i sprawić, że niektórzy rodzice o transpłciowości dowiedzą się dopiero od psychologa/psychiatry dziecka, z powodu zachowań autoagresywnych lub w najgorszym razie – próby samobójczej.

W okresie nastoletnim pojawia się również możliwość interwencji medycznej – blokerów dojrzewania u dzieci we wczesnych etapach dojrzewania oraz maskulinizującej/feminizującej terapii hormonalnej i niektórych zabiegów chirurgicznych u nastolatków. Szczegółowe opisy tych interwencji znajdziesz w innych artykułach. To właśnie możliwość uzyskania dostępu do tych leków jest dla wielu nastoletnich osób transpłciowych motywatorem do ujawniania swojej tożsamości płciowej przed rodzicami – nierzadko nastolatek na jednym wydechu informuje rodziców, że jest trans i że potrzebuje blokerów lub hormonów. Jeszcze inną grupę stanowią nastolatkowie niebinarni – niektórzy z nich nie odczuwają dysforii płciowej związanej z ciałem i cechami płciowymi, ale nadal potrzebują akceptacji ich tożsamości czy używanego rodzaju gramatycznego.

Transpłciowa tożsamość cechuje się u nastolatków stosunkowo wysoką stabilnością – badania na grupach nastolatków otrzymujących blokery dojrzewania i/lub hormony pokazują, że przypadki diametralnej zmiany odczuwania swojej płci są dosyć rzadkie. Nie oznacza to, że transpłciowe nastolatki od razu wiedzą o sobie wszystko i nie mają żadnych wątpliwości – nierzadko mogą wahać się co do dokładnego określenia swojej tożsamości (np. między określanie się jako trans chłopak czy jako niebinarna osoba transmęska) czy co do poszczególnych kroków tranzycji medycznej lub społecznej. Te wahania są jednak pytaniami o sposób dokładnego wyrażenia czy realizacji swojej transpłciowości i nie świadczą najczęściej o chęci powrotu do funkcjonowania jako osoba cispłciowa.