Zastrzyki domięśniowe

Zastrzyki domięśniowe to najpopularniejsza forma terapii hormonalnej u osób przyjmujących testosteron, a z uwagi na wygodę i cenę coraz częściej także i estradiol. Jeśli jednak boisz się zastrzyków lub z innego powodu wolisz ich uniknąć, nie stanowi to żadnej przeszkody dla terapii - śmiało możesz zapytać swojego lekarza o inne metody, takie jak żel, a w przypadku estradiolu także plastry i tabletki.

Ilustracja: zastrzyki

Stosowane w Polsce leki hormonalne w formie zastrzyków (Omnadren, Testosteronum Prolongatum, Neofollin) są przeznaczone do iniekcji domięśniowych. Zastrzyki powinny być wykonywane przez odpowiednio wykwalifikowaną osobę. Wiele osób decyduje się wykonywać je samodzielnie lub przy pomocy partnera. Poniżej znajdziesz najważniejsze informacje - niezbędne, aby wiedzieć, czego potrzebujesz i jakich błędów nie popełnić. Tekst ten nie stanowi natomiast zastępstwa profesjonalnego przeszkolenia - najbezpieczniejszą opcją jest udać się ze swoim zastrzykiem do przychodni.

Zastrzyk w przychodni

W celu wykonania zastrzyku przez pracownika medycznego (najczęściej będzie to pielęgniarka), należy udać się do gabinetu zabiegowego w przychodni lub szpitalu. Poza lekiem, należy mieć ze sobą skierowanie na iniekcję z konkretną nazwą preparatu i dawką. Każdy gabinet czy ambulatorium powinien przyjąć pacjenta z ważnym skierowaniem - w przeciwnym wypadku koniecznie poproś o odmowę na piśmie wraz z datą oraz imieniem i nazwiskiem pracownika. Najczęściej taka prośba wystarczy żeby przekonać do zrezygnowania z odmowy, a jeśli nie, to pisemna odmowa będzie podstawą do złożenia skargi.

Zastrzyk robiony samodzielnie

Jeśli decydujesz się na samodzielne zastrzyki, zapoznaj się z dalszą częścią wpisu, aby dobrze się do tego przygotować i sprawdzić, czy wszystko wykonujesz bezpiecznie.

Co będzie potrzebne

  • igły,
  • strzykawka,
  • gaziki,
  • płyn do dezynfekcji skóry (octenisept),
  • lek.

Igły

Igły różnią się przede wszystkim długością i średnicą, ale nie tylko. Do wykonania zastrzyku będziesz potrzebować dwóch rodzajów igieł.

a) igła do pobierania leku

  • zadbaj, żeby była to igła z filrem. Jest to szczególnie ważne, gdy lek pobierasz ze szklanej ampułki, gdyż zapobiega to przypadkowemu nabraniu mikroskopijnych okruchów szkła,
  • w przypadku ampułki z gumową zawleczką warto zwrócić uwagę na to, żeby otwór igły był z boku - dzięki temu unikniesz zostawiania otworów w gumie,
  • do nabierania leków stosujemy igłę ze średnicą 1,2 mm (różowa/fioletowa) lub 1,1 mm (kremowa).

Zdjęcie przykładowej igły do pobierania leku

b) igła do iniekcji

  • do samych wkłuć używamy najczęściej igły o średnicy 0,8 mm (zielona), dopuszczalna jest także igła o średnicy 0,7 mm (czarna) oraz 0,9 mm (ciemnożółta),
  • długość igły dobieramy w zależności od miejsca iniekcji, tak, by sięgnąć mieśnia - najczęściej wybierana jest ok. 4 cm,
  • jeśli wykonujesz zastrzyki w pośladek, to z czasem właściwa długość igły może się zmienić, np. jeśli zaczynasz z bardziej płaskim pośladkiem, a z czasem zaczyna Ci się tam odkładać więcej tłuszczu, lub na odwrót.

Zdjęcie przykładowej igieł do robienia zastrzyków

Strzykawka

  • najważniejszą rzeczą, na którą musimy zwrócić uwagę, jest jej pojemność, którą dobieramy w zależności od ilości naszego leku,
  • potrzebujesz strzykawki, która będzie odrobinę większa niż ilość leków, którą nabierasz, ale też nie za duża,
  • np. jeśli mamy mieć zastrzyk z 1 ml leku - dobieramy strzykawkę 2 ml, jeśli 4 ml leku to strzykawka 5 ml itd.

Zdjęcie przykładoweych strzykawek

  1. Gaziki oraz płyn do dezynfekcji - razem służą do odkażenia skóry przed wkłuciem a) możecie kupić osobno zwykłe gaziki oraz płyn do dezynfekcji (np. octenisept) lub gaziki od razu nasączone alkoholem.

Wyznaczanie miejsca wkłucia

Zastrzyk możemy wykonać w cztery miejsca: mięsień naramienny, mięsień czworogłowy uda oraz mięsień pośladkowy średni lub wielki. Należy pamiętać o kilku ważnych zasadach:

Mięsień naramienny

Maksymalnie 2 ml leku.

Wstrzykniecie wykonuje się po zewnętrznej stronie rozluźnionego ramienia (nie powinno być skręcone), na szerokości 2-3 palców poniżej wyrostka barkowego łopatki

Demonstracja iniekcji w mięsień naramienny
Od 3 minuty wideo:

Mięsień czworogłowy uda

Maksymalnie 5 ml leku.

Wstrzyknięcie wykonuje się w zewnętrzną część uda. Należy położyć jedną rękę na szerokości dłoni poniżej krętarza większego, drugą zaś na szerokość dłoni powyżej kolana, odwiedzione kciuki dłoni wyznaczą linię między nimi, wstrzyknięcia dokonuje się w środek 1/3 części tej linii.

Mięsień pośladowy

Maksymalnie 5 ml w jedno miejsce, 10 ml po zmianie miejsca wkłucia.

Istnieje kilka metod wyznaczania miejsca wkłucia. Jedną z najprostszych jest metoda kwadratów: należy poprowadzić linię pionową od grzebienia kości biodrowej przez środek pośladka oraz linię poziomą od górnej części szpary pośladkowej do kolca biodrowego przedniego górnego, wyznaczając w ten sposób 4 kwadraty. Górny zewnętrzny kwadrat należy podzielić dwiema przekątnymi, miejsce ich przecięcia wyznacza miejsce wkłucia.

Kolejną metodą jest metoda von Hochstettera: Jeżeli wykonuje się wkłucie w prawy pośladek, należy położyć opuszkę lewego palca wskazującego na prawy kolec biodrowy przedni górny i odsunąć palec środkowy tej samej ręki wzdłuż grzebienia kości biodrowej ku tyłowi, aż palce będą maksymalnie rozsunięte; wkłucia dokonuje się w dolnej 1/3 trójkąta utworzonego przez palec wskazujący i środkowy. Jeżeli wykonuje się wkłucie w lewy pośladek, należy położyć opuszkę lewego palca środkowego na lewy kolec biodrowy przedni górny i odsunąć palec wskazujący tej samej ręki wzdłuż grzebienia kości biodrowej do tyłu, aż palce będą rozsunięte: wkłucia dokonuje się w dolnej 1/3 trójkąta utworzonego przez palce środkowy i wskazujący.

Demonstracja iniekcji w mięsień pośladowy
Od 50 sekundy:

Wykonanie zastrzyku

  1. Umyj dokładnie ręce i je zdezynfekuj.
  2. Przygotuj odpowiednią ilość leku, zgodnie ze zleceniem lekarza (np. 1 ampułka 1ml) oraz potrzebny sprzęt.
  3. Gazik nasącz płynem dezynfekującym lub alkoholem i przetrzyj ampułkę z lekiem.
  4. Ułóż kciuk na kropce lub kresce znajdującej się na ampułce oraz płynnym ruchem od siebie otwórz ampułkę. Niektóre osoby preferują inną technikę, lub pomagają sobie łamiąc ampułkę "przez coś", np. ręcznik czy inny materiał. Przykładową technikę otwierania ampułki znajdziesz tutaj.
  5. Nałóż igłę do pobierania leku na strzykawkę i wprowadź ostrożnie do ampułki, pobierz lek.
  6. Zdejmij igłę do nabierania i załóż igłę do iniekcji.
  7. W przypadku obecności pęcherzyków powietrza delikatnie postukaj w spód strzykawki lub w jej bok, by połączyły się w jeden większy pęcherzyk na górze.
  8. Lekko naciśnij tłok aby wypuścić całe powietrze (do momentu, w którym zobaczysz kropelkę na igle).
  9. Wyznacz miejsce wkłucia, zdezynfekuj je i naciągnij lekko skórę.
  10. Płynnym, nie za szybkim ruchem wprowadź igłę pod kątem 90 stopni na 3/4 jej długości (ok 3cm) w miejsce wkłucia.
  11. Cofnij lekko tłok strzykawki (aspiracja) - jeśli w strzykawce nie pojawia się krew, możesz powoli wprowadzić lek.
  12. Po wprowadzeniu leku odczekujemy moment po czym wyjmujemy strzykawkę z igłą i uciskamy nowym gazikiem miejsce wkłucia tak długo aż upewnimy się, że nie leci z niego krew ani wstrzykiwany lek.

Częste pytania

Jak często wykonuje się zastrzyki?

Wszystko zależy od rodzaju leku. Przykładowo Neofollin (estradiol) podaje się częściej (co ok. 3-7 dni), natomiast różne rodzaje testosteronu zdecydowanie rzadziej (co ok. 3-4 tygodnie).

Dawkę i częstotliwość ustali z Tobą endoktrynolog, po uprzednim przeprowadzeniu badań krwi i zebraniu wywiadu na temat Twojego samopoczucia. Częstotliwość i dawka mogą się z czasem zmienić, np. w następstwie gonadektomii.

Dlaczego nie robimy zastrzyków podskórnie? Co jeśli biję za płytko?

Zastrzyki podskórne są możliwe tylko w przypadku niektórych bardzo konkretnych substancji i wymagają trzymania się kilu dodatkowych zasad. Używane w Polsce hormony nie nadają się do tego.

Podskórnie można podawać wyłącznie do 2ml leku w postaci roztworu wodnego, o stężeniu izotonicznym, odczynie obojętnym, wchłaniającego się w ciągu 15-20 minut. Nie podaje się leków w postaci zawiesiny, nie wskazane jest podawanie leków oleistych (a takimi są spotykane w Polsce zastrzyki hormonalne), zabronione zaś podawanie leków drażniących tkanki.1

Domięśniwo można podać niemalże wszelkie leki, w tym roztwory oleiste i zawiesiny. Dodatkowo tego typu zastrzyki wchłaniają się szybciej - w ciągu 10-15 minut.1

Jeśli czasem zdarzy Ci się trafić zbyt płytko, nic złego nie powinno się stać. Natomiast jeśli regularnie będziesz trafiać w tkankę tłuszczową zamiast mięsień, z czasem mogą zacząć tworzyć się pod skórą wyczuwalne palcami grudki, które mogą z czasem rozejść, chociaż nie muszą, i może to długo trwać. Żeby tego uninkąć, najlepiej zmieniać miejsca zastrzyku (np. na przemian prawa i lewa strona).

Co zrobić jeśli po zastrzyku wycieka krew lub lek?

Nie martw się, to jest całkowicie normalne, że po zastrzyku wycieka odrobinę krwi czy leku. Przyłóż jałową gazę i uciskaj. Odczekaj 10-20 minut.

Co zrobić jeśli odczuwam ból po zastrzyku?

Przy bólu w miejscu iniekcji może pomóc rozmasowywanie mięśnia pod ciepłą wodą (prysznic/kąpiel) lub ciepły kompres.

Możliwe powikłania

  • ból w miejscu wkłucia, niewielki krwiak lub siniak - pojawiają się często, nie są powodem do zmartwień, jeśli ból jest o niewielkim natężeniu i trwa maksymalnie kilka dni; ból może być efektem zbyt szybkiego wprowadzenia leku,
  • infekcja w miejscu wkłucia - może wystąpić przez nieprzestrzeganie zasad higieny,
  • zrosty - mogą sie pojawić po wielokrotnym wkłuciu się w to samo miejsce,
  • uszkodzenie nerwu kulszowego - może się zdarzyć przez wkłucie się w nieodpowiednie miejsce - przy odpowiednim wyznaczeniu miejsca jest to bardzo mało prawdopodobne,
  • zator tłuszczowy - może wystąpić po podaniu leku w naczynia krwionośne, dlatego aspiracja jest tak ważna.

Dodatkowe materiały wideo

Profesjonalny materiał po angielsku.

Trochę bardziej amatorski materiał po polsku.
W razie sprzecznych informacji, najlepiej kieruj się poradami z tego poradnika tekstowego.


  1. Pielęgniarstwo - podręcznik dla studentów medycznych, pod redakcją Kazimiery Zahradniczek, Wydawnictwo Lekarskie PZWL ↩︎ ↩︎